Zelfs Napoleon kon de kritische stem van Germaine de Staël niet smoren

Omstreeks 1800 is Anne-Louise Germaine Necker, barones van Staël-Holstein (1766-1817) een van de felste critici van de alleenheerser Napoleon Bonaparte. Van de drie revolutionaire Franse idealen – vrijheid, gelijkheid, broederschap – gaat vrijheid voor haar boven alles; de vrijheid om zelfstandig te denken en moreel te oordelen, je niet te onderschikken aan overheidsgezag, kerk of echtgenoot.

‘Keizer Napoleons grootste grief tegen mij, is mijn onverflauwde respect voor ware vrijheid,’ memoreert ze. Napoleon belichaamt voor haar het tegendeel van vrijheid: tirannie. Een groot deel van haar leven probeert ze te begrijpen hoe de Franse Revolutie – met de wens om de samenleving te vernieuwen, gebaseerd op het natuurlijke recht van mensen op geluk – zo uit de hand kon lopen. Ze ontdekt dat vrijheid niet alleen verloren gaat door machtspotentaten, maar ook doordat mensen zich collectief laten meeslepen door emoties.

De Staël – essayist, filosoof, schrijver en moeder, bruisend middelpunt van haar befaamde Parijse salon – kent Napoleon persoonlijk. Tijdens een staatsbanket in 1798 laat zij zich aan hem voorstellen. Hoewel ze uitblinkt in de conversatiekunst, is hij niet onder de indruk. Napoleon heeft een hekel aan vrouwen met eigen politieke opvattingen. Met een blik op haar diepe decolleté, zoals de mode destijds voorschrijft, sneert hij: ‘Madame, u heeft zonder twijfel uw kinderen borstvoeding gegeven.’

De Staël volgt hem nauwlettend. Als gematigd constitutioneel monarchiste naar Brits voorbeeld, hoopt ze eerst dat Napoleon de orde zal herstellen. Maar als ze ziet dat de kleine militair uit Corsica zich ontpopt tot autoritair heerser, grijpt ze in. Ze kan zich niet rechtstreeks in de politiek mengen, dus laat ze haar kritiek verwoorden door haar minnaar en politieke bondgenoot Benjamin Constant (1767-1830). Dankzij haar netwerk en financiële steun zit hij in het Tribunaat, het ­wetgevende adviesorgaan onder Napoleon. Al snel voert Constant van binnenuit de oppositie aan.

De Staël en Constant zijn niet alleen geliefden, maar ook intellectuele partners. Samen ontwerpen ze in de geest van Montesquieu de grondslagen voor een liberale constitutionele democratie: de staat moet de rechtsorde handhaven, maar de overheidsmacht moet beperkt worden door een grondwet die de fundamentele vrijheden van individuele burgers beschermt. Persvrijheid en een onafhankelijke rechtspraak zijn noodzakelijk. Het koppel vult elkaar aan: De Staël onderzoekt de psychologie van vrijheid en moraal, Constant richt zich op de staatsrechtelijke vraagstukken.

Vastbesloten om het gevaar van Napoleons alleenheerschappij aan de kaak te stellen, grijpt De Staël naar het voornaamste machtsmiddel dat vrouwen ter beschikking staat: de pen. Op haar zesendertigste publiceert De Staël haar eerste roman, Delphine (1802), over een vrijgevochten vrouw die wil scheiden. Ze kiest bewust voor de vorm van een briefroman, omdat ze vrouwen wil bereiken. Romans brengen mensen volgens haar empathie, zelfreflectie en zelfstandig oordelen bij. Met het schrijven van romans brengt ze in praktijk wat ze uiteenzette in haar manifest De la littérature considérée dans ses rapports avec les institutions sociales (De literatuur beschouwd in relatie tot sociale instituties, 1800): literatuur en kunst weerspiegelen de ideeën die in de samenleving leven en geven er ook richting aan.

De Staël draagt Delphine op aan ‘het zwijgende maar verlichte deel van Frankrijk’. Het is een bestseller die ophef veroorzaakt vanwege haar moderne ideeën over de positie van de vrouw. Napoleon is woest. Van vrouwenrechten moet hij niets hebben. Hij wil juist de nieuwe echtscheidingswetten van na de Revolutie terugdraaien. Volgens de Code Napoléon, het burgerlijk wetboek dat hij in 1804 invoert, worden gehuwde vrouwen juridisch afhankelijk van hun echtgenoot en handelingsonbekwaam. Napoleon herstelt bovendien in 1802 de slavernij in de Franse koloniën die tijdens de Revolutie was afgeschaft. Dit wekt eveneens afschuw bij De Staël, een overtuigd abolitionist, zoals blijkt uit haar novelle Mirza, ou lettres d’un voyageur (1795).

Zijn maatregelen bevestigen in haar ogen dat Napoleon de idealen van de Revolutie verraadt. Omgekeerd heeft Napoleon weerzin tegen haar vooruitstrevende ideeën en verdenkt hij haar politieke vrienden ervan in haar salon tegen hem samen te spannen. In 1803 verbant hij De Staël uit Parijs en omgeving. Ze mag zich niet binnen een straal van veertig lieues (bijna tweehonderd kilometer) van de hoofdstad bevinden.

De Staëls echtgenoot is dan al overleden. Met haar twee zonen, vermoedelijk van haar voormalige minnaar Louis, graaf van Narbonne, en haar jongste Albertine, een dochter die waarschijnlijk van Constant is, vestigt De Staël zich op het familieslot Château de Coppet, aan de rand van het meer van Genève. Ze opent er een salon. De zogenaamde ‘Coppet-kring’ groeit uit tot het centrum van internationaal intellectueel verzet tegen Napoleon.

Tekst loopt door onder afbeelding

De Staël kreeg politiek met de paplepel ingegoten. Ze is de enige dochter van de rijke protestantse Zwitserse bankier ­Jacques Necker, die met tussenpozen minister van Financiën is van koning Lodewijk XVI. Haar eveneens zeer intelligente Zwitserse moeder Suzanne Necker-Curchod geeft haar een opvoeding die voor meisjes zeer ongebruikelijk is. Om haar echtgenoot in zijn carrière te ondersteunen, hield Madame Necker een Parijse salon. Die werd gefrequenteerd door toonaangevende verlichtingsdenkers onder wie Denis Diderot en Jean le Rond d’Alembert, samenstellers van de Encyclopédie, een van de belangrijkste werken uit de Verlichting. Haar dochter mocht zwijgend op een krukje hun levendige discussies observeren. Zo groeit Germaine op met een groot vooruitgangsgeloof en vertrouwen in de menselijke rede.

Op haar twintigste gaat De Staël een door haar ouders gearrangeerd huwelijk aan met de zeventien jaar oudere Zweedse ambassadeur Erik Magnus de Staël von Holstein. Het is een verstandshuwelijk, zoals vaker wordt gesloten in haar kringen. Beiden houden ze er met gepaste discretie buitenechtelijke relaties naast. Ze krijgen een dochtertje dat op tweejarige leeftijd overlijdt.

Vlak na haar huwelijk opent De Staël een eigen salon. Achter de schermen oefent ze macht uit: zo schrijft ze speeches voor haar vader en politieke vrienden. Ze is niet de enige vrouw die zich politiek roert. Tijdens de eerste jaren van de Franse Revolutie ontstaat een eerste bescheiden feministische beweging onder aanvoering van de filosoof Nicolas de Condorcet. In zijn baanbrekende essay Sur l’admission des femmes au droit de cité (Over de toelating van vrouwen tot de burgerrechten, 1790) houdt hij een pleidooi voor gelijke rechten voor vrouwen.

De Staël debuteert met het essay Lettres sur les ouvrages et le caractère de Jean-Jacques Rousseau (Brieven over het werk en karakter van Jean-Jacques Rousseau, 1788). Als 22-jarige bewondert ze Rousseau om zijn focus op passie en moraliteit. Kritisch is ze dan nog niet; de beroemde filosoof trekt een messcherpe scheidslijn tussen de seksen en vindt dat de rol van de vrouw zich hoort te beperken tot het moederschap. Als veertiger neemt De Staël in 1814 ferm afstand van zijn conservatieve vrouwbeeld: in een nieuw voorwoord uit ze geen ­complimenten.

Met de bestorming van de Bastille op 14 juli 1789 krijgt de Franse Revolutie haar beslissende doorbraak. De Staël is dan niet in Parijs. Ze vergezelt haar vader, die in ongenade is gevallen bij de koning, naar Zwitserland. Maar van de gebeurtenissen in de daaropvolgende jaren is ze wel getuige. De absolute monarchie is ten einde, maar de jonge republiek is verre van stabiel. Ze maakt mee hoe de revolutionaire regering tijdens de Terreur duizenden vermeende vijanden van de revolutie executeert, onder wie Marie Antoinette. De Terreur laat haar achter met een fundamentele vraag: waarom handelen mensen zo vaak tegen hun eigen geluk in? In het filosofische essay De l’influence des passions sur le bonheur des individus et des nations (Over de invloed van de passies op het geluk van individuen en naties, 1796) zoekt ze naar het antwoord.

Anders dan sommige andere verlichtingsdenkers ziet De Staël de mens niet in de eerste plaats als redelijk wezen. Net als Rousseau benadrukt ze dat gevoelens en passies ons handelen sturen. Niet alleen machthebbers bedreigen de vrijheid, meent De Staël, ook burgers kunnen die ondermijnen wanneer collectieve passies, zoals angst, haat en fanatisme, sterker worden dan rede en recht. Een vrije samenleving kan volgens haar alleen bestaan wanneer rede en gevoel in evenwicht zijn. Mensen moeten hun hartstochten leren beheersen zonder ze te onderdrukken.

Vrijheid vereist niet alleen goede democratische instituties, maar ook burgers die zelfstandig oordelen en hun passies kunnen beheersen. Opvoeding, cultuur, literatuur en een vrije publieke opinie acht zij daarvoor onmisbaar. Hoewel: de publieke opinie kan vrijheid en gelijkheid bevorderen, maar kan ook omslaan in vooroordelen, uitsluiting en volkswoede, zoals tijdens de Terreur. Het is maar net welke passies worden gevoed.

Zo verbindt De Staël in haar mensbeeld de rationele idealen van de Verlichting met de nadruk op gevoel en innerlijke ontwikkeling van de Romantiek. Al vóór Napoleons machtsovername betoogt ze, in een ongepubliceerd werk over de overgang van de Revolutie naar een nieuwe staat, dat Frankrijk een stabiele republiek moet opbouwen die op wetten berust, in plaats van op revolutionaire hartstochten.

Tekst loopt door onder afbeelding

Tijdens haar tienjarige ballingschap ontdekt De Staël ook een andere intellectuele wereld. In Duitsland ontmoet ze Goethe en August Wilhelm von Schlegel, en ze raakt onder de indruk van Kants filosofie en zijn ethiek van innerlijk plichtsbesef als drijfveer van menselijk handelen.

Terug in Coppet schrijft ze Corinne ou l’Italie (1807), een nieuwe bestsellende roman over vrouwelijk genie. Haar reis­notities verwerkt ze in het lijvige De l’Allemagne (1810), waarin ze de culturele diversiteit van de Duitse staten prijst ten opzichte van de cultuur in het gecentraliseerde napoleontische Frankrijk. In het slothoofdstuk houdt ze een lofzang op l’enthousiasme: een scheppende kracht tegenover de kille politieke berekening, en de enige hartstocht die ons in staat stelt het menselijk lot te verdragen. Napoleon laat de hele oplage vernietigen en breidt haar verbanning uit tot heel Frankrijk.

De Staël laat zich het zwijgen niet opleggen. In 1812 ontsnapt ze uit Coppet, waar ze wordt geschaduwd door de Franse geheime politie. Via Oostenrijk reist ze naar Rusland en via Zweden naar Engeland om coalities tegen Napoleon te smeden. In 1814 wordt Napoleon door de geallieerden naar Elba verbannen.

Eindelijk kan De Staël terug naar haar geliefde Parijs. Ze hertrouwt in 1816 met John Rocca, een Zwitserse legerofficier met wie ze in het geheim een zoontje heeft gekregen. Haar herwonnen vrijheid duurt kort. In 1817 overlijdt ze, op 51-jarige leeftijd. Ze wordt begraven op het familielandgoed in Coppet, waar ze tijdens haar ballingschap een van Europa’s invloedrijkste intellectuele kringen had opgebouwd.

Germaine de Staël. Schrijver, balling en feminist avant la lettre
Margot Dijkgraaf
Atlas Contact
336 blz.
€ 24,99

Corinne, or Italy
Germaine de Staël
vert. Sylvia Raphael
Oxford University Press
464 blz.
€ 16,95

Politics, literature and national character
Germaine de Staël
vert. Morroe Berger
Routledge
384 blz.
€ 63,12