Charles de Montesquieu

Charles Louis de Secondat, baron de La Brède et de Montesquieu is een achttiende-eeuwse Franse jurist, schrijver en filosoof uit de Verlichting. Zijn ideeën over de scheiding der machten, ook wel bekend als de trias politica, vormen een belangrijk fundament van de democratische rechtsstaat. Volgens Montesquieu kunnen burgers alleen vrij zijn als politieke macht wordt begrensd en wetten aansluiten bij de samenleving waarvoor ze zijn bedoeld. 

Hoe kunnen we samenlevingen beschermen tegen corruptie, machtsmisbruik en despotisme? Het is een van de centrale vragen in het denken van Montesquieu, die in 1689 wordt geboren in een adellijke familie op het kasteel van La Brède. Dankzij zijn welgestelde afkomst kan hij door Europa reizen en verschillende politieke systemen en omstandigheden van dichtbij bestuderen, ervaringen die een belangrijke rol spelen in zijn politieke denken. 

Zo is Montesquieu een van de eersten die systematisch onderzoekt hoe factoren als cultuur, religie, gewoonten, handel en klimaat invloed hebben op wetten en politieke systemen. Hij wordt daarom vaak beschouwd als een voorloper van de sociologie. Volgens Montesquieu staan wetten en regels niet in de weg van onze vrijheid, maar zijn ze er juist onmisbaar voor. Burgers kunnen pas vrij leven als ze weten dat iedereen zich aan de wet houdt, aldus Montesquieu.

In zijn hoofdwerk Over de geest van de wetten (1748) onderzoekt Montesquieu waarom sommige politieke systemen goed functioneren en andere ontsporen. Volgens hem heeft ieder politiek systeem een eigen ‘geest:’ een belangrijke eigenschap of drijfveer die gewaarborgd moet worden. De geest van een democratie is bijvoorbeeld ‘deugd’: aangezien burgers in dit systeem veel politieke invloed hebben, moeten ze deugdzaam handelen en hun eigenbelang opzijzetten voor het algemeen belang. Als mensen deze deugdzaamheid uit het oog verliezen, raakt de democratie volgens Montesquieu in verval.  

De geest van een monarchie is ‘eer’, schrijft Montesquieu. Naast de vorst zijn ook edelen, ambtenaren en militairen in dit systeem belangrijk. Zij worden gedreven door hun verlangen naar aanzien, reputatie en titels. Een edelman die zijn eer wil behouden, houdt zich aan bepaalde regels en plichten. Daardoor ontstaat een bepaalde mate van orde. ‘Matiging’ is volgens Montesquieu de geest van een aristocratie. De aristocratie functioneert alleen als de elite beseft dat zij niet alles kan en mag doen wat mogelijk is. Zonder matiging verandert een aristocratie in een despotisme: de regeringsvorm die het sterkst wordt bekritiseerd door Montesquieu.

Montesquieu vindt dat politieke macht nooit volledig in handen van één persoon of instelling mag vallen. Wanneer dezelfde persoon of instantie alle wetten maakt, uitvoert en beoordeelt, ligt machtsmisbruik namelijk op de loer. Daarom pleit hij voor een scheiding tussen de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht. Zijn uitgangspunt is dat vrijheid niet wordt beschermd door goede machthebbers, maar door een politieke structuur die machtsmisbruik voorkomt.  

Trias politica draait niet alleen om het verdelen van macht, maar ook om de balans tussen die machten. De verschillende partijen moeten elkaar kunnen controleren en begrenzen, zodat geen enkele partij te machtig wordt. Voor Montesquieu gaat het niet om losse verboden, maar om een geheel van instellingen dat politieke vrijheid moet beschermen. Opvallend genoeg gebruikt Montesquieu overigens zelf nooit de woorden ‘trias politica.’ De Latijnse term is later door anderen aan de scheiding der machten gegeven.

In de briefroman Perzische brieven (1721) levert Montesquieu op indirecte en humoristische wijze kritiek op de Franse samenleving. Hij laat daarin twee fictieve Perzische reizigers aan het woord, Usbek en Rica, die verslag doen van hun reis door Europa. Bij monde van de twee vreemdelingen hekelt Montesquieu de absolute macht van de Franse koning, en de sociale ongelijkheid, religieuze intolerantie, bijgeloof en dogmatisme die zij in het Frankrijk van zijn tijd waarnemen. Zo noemt Rica de paus een goochelaar, omdat hij mensen laat geloven dat drie gelijk is aan één: de Vader, de Zoon en de Heilige Geest die in het christendom samen één God vormen. Maar Usbek en Rica zijn in zelf ook geen probleemloze figuren. Zo heeft Usbek kritiek op de onvrijheid in Europa, maar beperkt zelf de vrijheid van de vrouwen in zijn harem.  

Toen aan het einde van de achttiende eeuw de Amerikaanse en Franse grondwetten werden geschreven, kwamen veel ideeën van Montesquieu, zoals de trias politica, daarin terug. Ook de Franse politiek denker Alexis de Tocqueville (1805-1859) bouwt voort op het denken van Montesquieu. Met zijn waarschuwing voor de ‘tirannie van de meerderheid’ deelt Tocqueville Montesquieus zorg dat politieke macht nooit volledig bij één persoon of groep terecht mag komen. 

Ook in de Nederlandse rechtsstaat zijn veel ideeën van Montesquieu te herkennen, maar de scheiding der machten is minder strikt dan in sommige andere democratieën. Ministers hebben hier bijvoorbeeld zowel uitvoerende als wetgevende macht.