Voltaire

Voltaire, pseudoniem van François-Marie Arouet, is een Franse filosoof, schrijver en dichter uit de Verlichting. Hij staat bekend om zijn satirische teksten en toneelstukken, zijn ideeën over vrijheid en de rol van filosofie en zijn kritiek op de kerk.

Voltaire schrijft geen systematisch filosofisch werk, maar verspreidt zijn ideeën in wetenschappelijke teksten, pamfletten en satirische verhalen. Hij geeft daarbij een nieuwe invulling aan de taakomschrijving van de filosoof: een echte philosophe behoort volgens Voltaire een kritische denker te zijn die actief bijdraagt aan vooruitgang van de maatschappij. Abstract getheoretiseer zonder een kritische en actieve houding leidt volgens Voltaire enkel tot dwaling en zinloos gezever. Voltaire is ook sceptisch tegenover autoriteiten, instituten en denkers die hapklare en onbetwijfelbare antwoorden presenteren, zoals de kerk en het Franse koningshuis. Zijn leven lang pleit Voltaire voor de vrijheid van meningsuiting en het recht om kritisch te zijn.

François Marie Arouet wordt in 1694 geboren in Parijs in een welvarende familie. Hij besluit schrijver te worden en vergaart al op jonge leeftijd roem vanwege zijn humoristische gedichten en toneelstukken. Maar omdat hij kritisch is op de regering en vaak invloedrijke personen beledigt, belandt hij meerdere malen in de gevangenis en wordt hij uit Parijs verbannen.

Voltaire kiest ervoor om naar Engeland te gaan, waar hij zich verbaast over de relatieve vrijheid. Anders dan in Frankrijk wordt de macht van de koning in Engeland door het parlement beperkt en worden schrijvers niet gecensureerd. Ook ziet Voltaire in Engeland meer religieuze tolerantie. Eenmaal terug in Frankrijk schrijft hij het werk Lettres philosophiques, waarin hij de constitutionele monarchie en de tolerantie van de Engelsen prijst. Het boek wordt al snel geïnterpreteerd als een kritiek op de Franse regering en leidt opnieuw tot verbanning uit Parijs voor Voltaire.

Voltaire komt in Engeland in aanraking met de natuurwetenschap van Isaac Newton (1643–1727). Newton baseert zijn wetenschappelijke bevindingen op wiskundige berekeningen en empirisch waarneembare feiten. Die houding inspireert in Engeland empirische filosofen als John Locke (1632-1704), die stellen dat kennis alleen uit zintuiglijke waarnemingen kan worden verkregen. Maar in Voltaires Frankrijk is het rationalisme van filosofen als René Descartes (1596-1650) populair, die zeggen dat kennis alleen uit de rede en het denken voortkomt.

Voltaire verkondigt na zijn terugkeer de empirische wetenschap en filosofie in Frankrijk. Zo werkt hij samen met de wiskundige Émilie du Châtelet (1706-1749), tevens zijn geliefde, aan boeken en vertalingen die de ideeën van Newton aan de man moeten brengen. In de Lettres philosophiques pleit Voltaire voor een wetenschap en filosofie die meer op de zintuiglijke waarneming is gebaseerd. Voltaire bekritiseert metafysici die vragen stellen over wat er voorbij de observeerbare werkelijkheid te weten is. Dat soort vragen staan de vooruitgang van de empirische wetenschap en filosofie alleen maar in de weg, vindt Voltaire.

Eén zo’n metafysicus is de Duitse filosoof Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716).  Volgens Leibniz is deze wereld de beste van alle mogelijke werelden. Want als God almachtig en goed is, zou hij alleen de optimale wereld scheppen. In zijn bekendste werk, de satirische roman Candide, ou l’optimisme, neemt Voltaire deze ideeën van Leibniz op de hak. In het boek maken de hoofdpersoon Candide en zijn leraar dr. Pangloss allerlei ellende en rampen mee. Toch blijft de leibniziaan Pangloss volhouden dat dit een goede wereld is, waarmee Voltaire wil laten zien hoe losgezongen Leibniz’ theorieën van de werkelijkheid zijn. Voltaire verwijt Leibniz fatalisme: als dit de best mogelijke wereld is, heeft het geen zin die te willen verbeteren. Aan het einde van de roman besluit Candide om de abstracte ideeën over goed en kwaad los te laten en te gaan tuinieren. Je moet je geluk in eigen hand nemen, besluit Voltaire.

Je moet zoveel mogelijk zelf nadenken, vindt Voltaire. Daarom is hij een groot voorstander van de vrijheid van meningsuiting, vrijheid van religie en de vrije wetenschap. Voltaire hekelt de autoriteit van de kerk en de adel, omdat die met censuur het vrije denken aan banden leggen. Daarmee is Voltaire een belangrijke spil in de Verlichting, de filosofische beweging die de kennis verkregen uit het eigen denken voorop zet.

Voltaires idee van de philosophe als publiek intellectueel en activist verspreidt zich met de Verlichting door Frankrijk en de rest van Europa. Zijn werken bereiken zelfs Amerika, waar de Founding Fathers, de grondleggers van de Verenigde Staten van Amerika, geïnspireerd raken door zijn ideeën over vrijheid. Voltaire wordt ook beschouwd als inspiratie voor de Franse Revolutie in 1789. Zelf zal Voltaire dit niet meer meemaken. Hij overlijdt in 1778 in zijn geboortestad Parijs.