Scepticus

Terug in de tijd, zonder paradox

tijdreizen, grootvader paradox, Lewis, contradictie, paradox, fatalisme, film, tijdreis

klik om een oordeel te geven!

Tijdreizen vormt een geliefd thema in film en literatuur. Maar is het idee van de tijdreis logisch consistent?

 


Een kleine, maar serieuze tak van filosofie houdt zich bezig met tijdreizen. Dat klinkt nogal zonderling, maar heeft twee goede redenen. Ten eerste denken veel natuurkundigen dat tijdreizen (in ieder geval in theorie) mogelijk is: filosofen proberen om de gevolgen van deze theorieën scherper in kaart te brengen. Maar misschien wel belangrijker, nadenken over tijdreizen roept allerlei logische puzzels op. Ook al strookt de mogelijkheid van tijdreizen met onze natuurkundige theorieën, voldoet die mogelijkheid ook aan de voorwaarden van de logica?

Back to the future

Er zijn verschillende tijdreis scenario’s denkbaar, waarbij de gedachte-experimenten van film en literatuur nuttige inspiratiebronnen vormen. Neem de cultfilm Back to the Future: de tiener Marty McFly reist vanuit 1985 dertig jaar terug in de tijd, ontmoet daar zijn toekomstige ouders, maar door Marty’s toedoen verandert het verleden en dreigen zijn ouders niet meer verliefd te worden. De gevolgen zijn direct merkbaar: op een familiefoto die Marty uit de toekomst heeft meegenomen, ziet hij het gezin McFly langzaam wegvagen. Veranderingen in het verleden zijn blijkbaar funest voor de wereld van 1985 waar Marty vandaan komt.



Vermakelijk als Back to the Future is, de logica van het scenario is problematisch. Dat scenario hinkt namelijk op twee gedachten. Enerzijds verschilt de geschiedenis die zich in 1955 ontvouwt van de geschiedenis zoals Marty die uit 1985 kende: we moeten daarom concluderen dat Marty naar een andere tijdlijn is gereisd, waar de geschiedenis op alternatieve wijze vorm krijgt. Maar tegelijkertijd suggereert de film dat de werelden van 1955 en 1985 causaal met elkaar verbonden zijn: zodra er in 1955 iets verandert, ziet Marty daarvan immers de uitwerking op zijn familieportret uit 1985. Die suggesties zijn met elkaar in tegenspraak: een tijdreiziger boort ófwel een nieuwe tijdlijn aan (een idee dat doet denken aan de ‘many worlds’ interpretatie van de kwantummechanica), óf hij reist terug naar een eerder moment op dezelfde tijdlijn – maar dan moet de geschiedenis zich ook op precies dezelfde wijze ontvouwen als zij oorspronkelijk deed. 

Dat laatste scenario – een reis over één en dezelfde tijdlijn – staat centraal in de film Twelve Monkeys, gebaseerd op de beeldvertelling La Jetée. Qua filosofische diepgang scoort Twelve Monkeys bijzonder hoog: de plot is volledig consistent met de tijdreiswereld zoals de Amerikaanse filosoof David Lewis (1941-2001) die schetst. In The paradoxes of time travel (1976), de locus classicus van de tijdreisfilosofie, betoogt Lewis dat tijdreizen binnen één geschiedenis niet tot contradicties leidt. Maar, zo voegt hij daar aan toe, de tijdreiswereld kent wel enkele eigenschappen die ons hoogst paradoxaal toeschijnen.

Grootvaderparadox

Stel dat je terugreist in de tijd en je opa doodschiet, nog vóórdat hij kinderen krijgt. Bijgevolg zal één van je ouders niet geboren worden, en kom jij dus niet ter wereld. Maar… dat is onmogelijk, want jij bent degene die je opa heeft doodgeschoten! De gedachte dat je enerzijds de wereld hebt veranderd door je opa te vermoorden, maar dat die veranderde wereld tegelijkertijd de mogelijkheid van jouw eigen bestaan uitsluit, is tegenstrijdig.

Is deze contradictie funest voor de logica van het tijdreizen? Geenszins, betoogt Lewis, alleen moeten we inzien dat je als tijdreiziger aan bepaalde beperkingen bent gebonden. Je kan weliswaar terugreizen in de tijd met het doel om je opa te vermoorden, maar je zult merken dat het je nooit lukt om dat doel te verwezenlijken. Misschien hapert je pistool wanneer je de trekker overhaalt, of blijkt de persoon die je doodschiet niet je biologische grootvader te zijn. Een succesvolle liquidatie van je jeugdige grootvader is geen geval haalbaar: dat leidt immers tot een contradictie.

Is een tijdreiziger in staat om het verleden te veranderen? Ja en nee, zegt Lewis: hij verandert weliswaar de manier waarop de geschiedenis zich zonder zijn aanwezigheid zou hebben ontvouwen, maar hij is niet in staat om een oorspronkelijke tijdlijn door een nieuwe tijdlijn te vervangen. In de Lewisiaanse wereld is er maar één geschiedenis, en die blijft, wat de tijdreiziger ook probeert, altijd hetzelfde.

Te veel toeval

De Britse filosoof Paul Horwich (1947) neemt geen genoegen met deze uitleg. Er is iets vreemds aan de hand met Lewis’ tijdreiswereld: zij legt beperkingen op aan handelingen die in de echte wereld voor iedereen toegankelijk zijn. Wanneer je in de echte wereld een pistool op een tienjarige jongen gericht houdt, dan is er geen logisch principe dat je ervan weerhoudt de trekker over te halen. Natuurlijk zijn er scenario’s denkbaar waarbij je pech hebt en de aanslag mislukt, maar zulke toevalligheden zijn hoogst uitzonderlijk.

Stel dat we een leger trainen van tijdreizende huurmoordenaars, afreizen naar de Realschule van Linz in 1904, en daar de tiener Adolf Hitler proberen te liquideren (niet per ongeluk schoolgenoot Wittgenstein). Bij voorbaat weten we dat we daarin niet zullen slagen: Hitler leefde immers tot 1945, en aangezien er in Lewis’ scenario maar één geschiedenis is, blijft die afloop onveranderd. Maar wat weerhoudt het tijdreisleger van een succesvolle liquidatie? Dat één pistool hapert is misschien nog wel voorstelbaar, maar in dit scenario zou een hele reeks aan toevallige gebeurtenissen moeten plaatsvinden waardoor Hitler de aanslag overleeft. Zo’n reeks van toevalligheden is weliswaar niet logisch onmogelijk, stelt Horwich, maar toch wel uiterst verdacht.

Fatalistische fout

Is dit een goede objectie tegen Lewis’ tijdreiswereld? Nee: Horwich begaat een fatale, of liever fatalistische denkfout. De schijnbare problemen die optreden wanneer wij onze grootvader om zeep helpen, Hitler proberen te liquideren, of de geschiedenis anderszins proberen te veranderen, doemen alleen op wanneer wij de geschiedenis bezien vanuit een fatalistisch perspectief: met de onvermijdelijke toekomst reeds in gedachte. Die voorkennis zet ons echter op het verkeerde been. Het is niet zo dat het pistool hapert, omdat grootvader volgens de wetten van de logica moet overleven. Integendeel: omdat het pistool hapert, zal grootvader een kleinkind krijgen, die op het vreemde idee komt om terug in de tijd te reizen teneinde zijn grootvader om te brengen.

De paradoxen van Lewis’ tijdreiswereld liggen niet in die wereld zelf besloten, maar in ons kijkersperspectief. Vergelijk Horwich’ kritiek met de volgende vraag: is het onwaarschijnlijk dat jij bestaat, gegeven de enorme reeks aan toevalligheden die daaraan vooraf gingen – de ontmoeting van je ouders, de precieze wijze waarop hun DNA-materiaal zich heeft vermengd, et cetera? Extreem onwaarschijnlijk, met de kennis van nu: er had maar één celletje iets harder moeten zwemmen, en jij was er niet geweest. Maar dat is het toeval van de fatalist, die suggereert dat gebeurtenissen in het verleden worden gedetermineerd door hun toekomstige resultaat. Van die fatalistische blik moeten wij ons ontdoen: de manier waarop het DNA van je ouders zich heeft vermengd is in zekere zin toevallig, maar niet toevalliger dan de legio andere manieren waarop het zich had kunnen combineren. Van een onwaarschijnlijk toeval is geen sprake.

Wanneer wij ons over tijdreis scenario’s buigen, zijn we geneigd om de geschiedenis te bezien met een fatalistische blik. We kennen de toekomstige tijdreiziger die zich met het verleden bemoeit, waardoor het lijkt alsof het verleden precies is afgestemd op het realiseren van zijn toekomst. Dat is echter geen rariteit van de tijdreiswereld, maar een gevolg van onze voorkennis. Schuiven we die voorkennis opzij, dan speelt een goed doordacht tijdreis scenario zich af volgens dezelfde logische wetten als onze echte wereld.
En nu nog eens Twelve Monkeys kijken.

Jeroen Hopster

Reacties

als tijd reizen mogelijk is dan ,ligt het antwoord hierop in onze evolutie,want immers wij zijn het ,die van het moment dat wij verwekt worden,de tijd rechtstreeks foppen, en de tijd afremmen door oud te worden,en tergelijker tijd ,de tijd ,die wij bewust zijn voorbijschieten

visser op 09-09-2016 om 00:01

Reizen in de tijd is iets wat ik mee eens ben dat dit alleen in theorie kan in praktijk zou het een levensgevaarlijk idee zijn met de reden van de causaliteit de kans dat een persoon Adolf Hitler zou doodschieten is de kans dat de ouders van de schutter wellicht niet bij elkaar komen waardoor de persoon ook zou ophouden met voortbestaan hierbij wil ik redeneren dat er altijd een onverwacht neveneffect kan ontstaan waar je niet op kan reageren zelfs bij het niet naderen van een derde is er in mijn idee een gerede kans op een negatieve effect die plots zou kunnen ontstaan die je ook niet kan voorspellen .
Als het mogelijk was om terug in de tijd te gaan dan zou je bijvoorbeeld proberen om de muziek van Mozart te achterhalen in aannamen dat je niet ontdekt wordt en ontzichtbaar dicht bij Mozart kan komen zonder dat het opvalt dat je niet van hun tijdzone bent , in de veronderstelling dat dit wel het geval is dan zouden de gevolgen niet te overzien zijn , bijvr Het ontdekken van een tijdmachine daarmee zou een persoon die daar toevallig in de buurt is plots in ons tijd terecht kunnen komen .
Knoeien met de tijd is leuk in gedachten maar in praktijk levensgevaarlijk

jan-paul op 25-11-2012 om 21:57

Er is volgens mij helemaal geen grootvaderparadox. Als onze tijdreiziger vanaf tijdstip X naar het verleden (tijdstip Y ) reist en daar zijn grootvader vermoordt, zullen de gevolgen van zijn daad zich verplaatsen naar de toekomst met een snelheid van 1 seconde per seconde. De wereld van waaruit hij vertrokken is (tijdstip X) verplaatst zich echter eveneens met een snelheid van 1 seconde per seconde naar de toekomst. Y kan X nooit en te nimmer inhalen. Onze tijdreiziger zal dus gewoon blijven bestaan, ook als hij naar zijn eigen tijd terugkeert. In de door hem gecreëerde nieuwe tijdlijn wordt hij echter niet geboren.

Sippie op 05-07-2012 om 14:08

Hoe groot is de kans dat je 'tijdkloon' exact dezelfde persoon is met exact dezelfde toekomst, als we al vaststellen dat menselijke klonen vanaf hun heden en hun conceptie al een verschillende toekomst hebben en uniek zijn en elk een eigen tijdband in hun geschiedenis. Zelfs indien we streng voorwaarden creëren van een mogelijke symmetrie in de tijd, stellen we vast dat de 2de hoofdwet zorgt voor assymetrie in de tijd. En al eens nagedacht wat de mogelijke energiekosten zijn om ervoor te zorgen dat de entropie van de tijdkloon gelijk blijft en niet toeneemt? De enige haalbare optie (met een zeer zeer onwaarschijnlijke kans en haast even onwaarschijnlijk als een spontaan opspringende steen tegen de zwaartekracht in) is dat je unieke tijdklonen kan creëren met elk hun eigen geschiedenis. Naar de toekomst versneld reizen en toestaan dat elke kloon zijn/haar eigen geschiedenis doorloopt (volgens de relativiteitstheorie van Einstein) is tot hiertoe de enige haalbare optie. Helaas kan dit vandaag enkel verwezenlijkt worden in deeltjesversnellers op atomair niveau en niet voor hele systemen. Men kan zich zelfs de vraag stellen of een versneld systeem in staat blijft een coherent functionerend systeem te blijven. Elk atoom kan van dat systeem afzonderlijk dan wel trager verouderen ten opzichte van het systeem in relatieve rust, maar blijft dat complexe systeem van trager verouderende atomen wel een coherent geheel zonder van eigenschappen te veranderen ten opzichte van niet versnelde systeem nadat het niet meer versnelt? Je zou op twee manieren tweelingen kunnen een toekomstreis laten ervaren. Eentje vries je in en de ander leeft verder. Na een paar decennia maak je de ingevroren tweeling weer tot leven en confronteer je die met de ouder geworden tweelingbroer of tweelingzus. Of laat je er eentje in een ruimtetuig versnellen en terugkeren. Zal die tweeling in dat versnelde ruimtetuig eigenlijk nog in leven zijn? In theorie wel, maar de entropie neemt met zo'n tijdreis wel geweldig toe? Het verschil tussen de beide experimenten is : dat in het eerste geval de entropietoename van de ingevroren tweeling zeer sterk afneemt, terwijl die van de andere gewoon toeneemt. In het geval van de relativistische tijdreis volgens Einstein, blijft de entropie van de niet reizende tweeling rustig toenemen, terwijl die van de versnelde reizende tweeling enorm toeneemt (ondanks het relativistische 'verjongingseffect dat hiermee samengaat)

Stefan Noppen op 27-05-2012 om 13:10

Sex, Drugs and Sausage Rolls van Robert Rankin werkt dit thema ook prachtig uit. Ergens in de 24ste eeuw heeft de mensheid alles uitgevonden en sturen ze iemand terug om een expres een rekenfout in een belangrijke ontwikkeling aan te brengen zodat ze in de 24ste eeuw nog wat uit te vinden of te corrigeren hebben. Hier gaat het mis, aangezien degene die terug in de tijd gaat zijn opdracht niet goed uitvoert. Hierop wordt deze persoon nog een aantal keer terug in de tijd gestuurd, waarbij de dubbelgangers ruzie met elkaar krijgen. Enfin leuk boek en humor biedt soms een uitweg in al dat droge denken.

Wordt er in bovenstaande niet te gemakkelijk uitgegaan van een ceteris paribus --> Met de kennis van nu word ik naar de geschiedenis gestuurd en heb ik die kennis dan nog wanneer ik daar ben, of beter: was? Sprak ik voortdurend in de verleden tijd? Overigens is het wel degelijk mogelijk om in ieder geval iets wat we nu hebben terug in de tijd te laten gaan, al zal alles rondom ons heen wel verder gaan in de tijd. Wanneer we een cassettebandje met muziek al spelend terugspoelen gaat de melodie al voortploegend naar de toekomst toch terug in zijn eigen 'tijd'.

Ralv op 21-05-2012 om 23:32

Ook in de alternatieve tijdlijn die ontstaat nadat je het verleden van 1955 hebt veranderd, zal er een 1985 zijn, al is dat een ander 1985 dan dat van waaruit je vertrok.

Pim Lemmens op 21-05-2012 om 15:07

Back to the Future is geen cultfilm, Twelve Monkeys daarentegen wel :)

Soetermans op 21-05-2012 om 14:16

Ik bedoel "(...) en uiteraard tevens andere spulletjes die zoals iedereen weet vanwege de aspecten m.b.t. de lagere lonen zonder enig gegoochel met paradoxale tijdreizen aldaar helaas vanwege de hogere lonen in het Westen wat uiteraard onder het motto “Wanneer de cultuur haar hoogtepunt bereikt heeft, wordt ze ruw en hard, haar bloed stolt en haar kracht verdwijnt. Zij wordt beschaving” van Oswalt Spengler in Der Untergang des Abendlandes (1922), zoals dit in het hier en nu van Filosofie Magazine te lezen is, een probleem is voor het Westen (...)"

Theo Benschop op 19-05-2012 om 19:33

Ik bedoel “(…) een oorzaak, zoals bijvoorbeeld na het per ongeluk tegen een paaltje aanrijden met een gloednieuwe auto en een rechtstreeks al dan niet duidelijk op de lak van de nieuwe (…)

- en uiteraard tevens andere spulletjes die zoals iedereen weet vanwege de aspecten m.b.t. de lagere lonen zonder enig gegoochel met paradoxale tijdreizen aldaar helaas vanwege de hogere lonen in het Westen wat uiteraard een probleem is voor het Westen

- en dus uiteraard niet voor de mensen in het Noorden, Zuiden of Oosten met de betreffende lagere lonen die veel minder spulletjes dan de mensen in het Westen hebben, maar ook graag bijvoorbeeld in een auto willen rijden -

niet meer in het Westen van de lopende band lopen –

auto een zichtbaar gevolg heeft (…)"

Theo Benschop op 19-05-2012 om 19:15

Boven het interessante artikel met een interessant onderwerp waarvoor mijn dank staat “Door Jeroen Hopster - Vandaag - Geen reacties”, slechts kennisgeving hierbij vanuit een bepaald “Er is in het heelalletje zoals dit in de geschiedenis van de mensheid bekend is geworden niets nieuws onder de zon” perspectief in een heelalletje waarin de een of andere niet platte, maar om de een of andere reden ronde aarde waarop alles alleen al om juridisch verzekeringstechnische redenen een oorzaak, zoals bijvoorbeeld na het per ongeluk tegen een paaltje aanrijden met een gloednieuwe auto en een rechtstreeks al dan niet duidelijk op de lak van de nieuwe

–al dan niet dure, al dan niet in het Westen waar het Westerse autobezit per inwoner aanzienlijk hoger is dan bijvoorbeeld in het Oosten voor veel hogere lonen dan bijvoorbeeld in het Oosten in elkaar gezette auto alsmede de verplaatsing van de productie van de al dan niet dure auto naar die plaatsen waar de productiekosten vanwege lagere lonen aanzienlijk lager zijn met de consequentie na de verplaatsing van de productie van mogelijk werkloosheid in het Westen van dien –

auto een zichtbaar gevolg heeft tot het einde der tijden zijn rondjes om de zon maakt een soort chocola ervan makende reactie.

Voor mijn begrip van het interessante onderwerp dat op het 1e t/m 2e gezicht doet denken aan een artikel dat ik ooit las over de filosoof John Gray, zie bijvoorbeeld op het internet

http://tegenlicht.vpro.nl/afleveringen/2007-2008/what-happened-to-truth/in-gesprek-met-john-gray.html

kwam in het interessante artikel op de website van Filosofie Magazine vanuit het betreffende perspectief het gedeelte

“Die suggesties zijn met elkaar in tegenspraak: een tijdreiziger boort ófwel een nieuwe tijdlijn aan (een idee dat doet denken aan de ‘many worlds’ interpretatie van de kwantummechanica), óf hij reist terug naar een eerder moment op dezelfde tijdlijn – maar dan moet de geschiedenis zich ook op precies dezelfde wijze ontvouwen als zij oorspronkelijk deed.”

alsmede de zin

De paradoxen van Lewis’ tijdreiswereld liggen niet in die wereld zelf besloten, maar in ons kijkersperspectief.


op het 1e t/m 15e gezicht slechts ter kennisgeving in het betreffende heelalletje met name voor degenen die na het rijden tegen een paaltje al dan niet in het Westen met Westerse schadeformulieren zitten te hannesen, het is even niet anders, zeer verhelderend over.

Theo Benschop op 19-05-2012 om 16:47