Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
09-03-2018

Hoe je kunt overleven in een wereld die is bedacht door een marketeer

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Florentijn van Rootselaar
Filosoof, journalist, schrijver

Bernard Stiegler


Een helverlichte shoarmatent met slechte rapmuziek. Het is 11.00 uur ’s avonds. We zijn er beland na een vergeefse zoektocht naar een restaurant.
 
Eten in deze tent, analyseert Bernard Stiegler achter een bord met shoarma met currysaus, friet en sla, is louter een vorm van levensonderhoud. Als dat alles is wat er is, zegt de directeur van het onderzoeks- en innovatie-instituut van het Centre Pompidou, leidt dat uiteindelijk tot ‘le sentiment de ne pas exister’, het gevoel niet te bestaan.
 
Met Stiegler heb ik het over het klassieke verhaal van vervreemding. Over Marx gaat het, uiteraard. Maar vooral ook over de nieuwe tijd.
 
In een inktzwarte diagnose van deze tijd concludeert Stiegler dat dat gevoel niet te bestaan — dat bezit van ons nam bij de opkomst van de industriële revolutie — alomtegenwoordig is met de opkomst van consumentenkapitalisme en marketing. Die veranderen onze wereld zo dat we er ons niet meer thuis voelen.
 
Ondanks zijn sombere verhaal blijft Stiegler vasthouden aan de mogelijkheid van een oplossing. Daar doet hij onderzoek naar met Ars Industrialis, de ‘internationale associatie voor een politieke industrie van technologieën voor de geest’.

Wat is volgens Stiegler nu het probleem van deze maaltijd? ‘Ik eet dit omdat ik behoefte heb aan eiwitten, aan voedingsstoffen. Maar eten kun je ook op een andere manier doen, als je vrienden ontvangt, bij een gemeenschappelijke maaltijd. Je ziet al bij Homerus dat eten bij uitstek de gelegenheid is om meer van het leven te maken. Alles wat belangrijk is gebeurt bij hem aan tafel. Dat blijkt ook uit het belang van offers tijdens die maaltijden bij Homerus. Zo’n offer verheft het alledaagse tot iets groters, dat noem ik consistance.’
 
Volgens Stiegler is het gevoel niet te bestaan sterk toegenomen tijdens de industriële revolutie, waarna het in de twintigste eeuw alleen nog maar groter is geworden. ‘Dat zie je ook in deze zaak. De jongen hier is geen kok, hij voert slechts uit. Hij beschikt niet over bepaalde kennis of vaardigheden, die zijn overgenomen door de industrie waaruit geprefabriceerd eten komt. Dat is het begin van de proletarisering, die begint met een verlies van knowhow.’
 
Een gevolg van dat verlies aan vaardigheden is het onvermogen om de wereld door je werk te veranderen — en dat is cruciaal voor het gevoel dat je bestaat. ‘Bestaan, exister, wil zeggen zich veruitwendigen, zijn sporen nalaten in de wereld, of dat nu in het werk is, in de familie waarvan je houdt, als artiest, wetenschapper of voetballer, maar ook als burger.’
 
Waar de industriële revolutie alleen nog zorgde voor een proletarisering van het werkende leven, is in de twintigste eeuw een tweede stap gezet. Met de opkomst van het consumentenkapitalisme en de marketing verloor ook het dagelijks leven zijn betekenis. ‘Rond 1930 bedacht Edward Bernays de marketing, waarvoor hij inzichten ontleende aan de ideeën van zijn oom Sigmund Freud. Het consumentenkapitalisme tracht systematisch de aandacht van mensen in een bepaalde richting te sturen, door allerlei apparaten zoals tv en radio. Met de toenemende invloed van internet en sociale media is dat alleen nog maar erger geworden. De behoeften van individuen worden ermee klaargemaakt voor de markt, voor andere verlangens is geen ruimte meer. Als de mens alleen nog maar wil wat de markt hem laat willen, leidt dat tot een uitputting van zijn verlangen, zijn libidinale energie, het vernietigt de productie van het libido — om een term van Freud te gebruiken. En zonder verlangen verdwijnt het gevoel te bestaan.’
 
‘Het gevoel niet te bestaan’. Het zijn dezelfde woorden waarmee Stiegler nu zijn eigen gemoedstoestand beschrijft die voorafging aan zijn ‘daad’. In 1978, Stiegler was 26, werd hij veroordeeld tot een gevangenisstraf — hij had meerdere gewapende bankover-vallen gepleegd. In de gevangenis begon hij te lezen, de grote werken van de filosofie, Kant, Marx en Plato. En hij ging filosofie studeren, een studie die hij had afgerond toen hij vijf jaar later de gevangenis verliet. Kort daarna ging hij nauw samenwerken met Jacques Derrida, een van Frankrijks grootste naoorlogse denkers, en begon een snelle academische carrière.
 
Stiegler werd op het spoor van een verklaring voor zijn daden gezet toen een Franse krant een deel uit het dagboek publiceerde van Richard Durn. Die woonde in 2002 een gemeenteraadsvergadering bij in Nanterre, met een pistoolmitrailleur en andere wapens verborgen onder zijn jas. Na afloop doodde hij acht gemeenteraadsleden en verwondde negentien anderen.
 
‘Durn, een man met een goede opleiding — hij had de universiteit bezocht — hield een dagboek bij. Voor hij zijn daad pleegde noteerde hij dat hij het gevoel verloren had te bestaan. Hij zag zichzelf niet meer als een persoon. Hij had niet meer het vermogen om zichzelf lief te hebben. Bij hem ontbrak het primaire narcisme, een gevoel van eigenwaarde dat iedereen moet hebben om te bestaan. Dat is wat Freud ook zegt: als mensen niet narcistisch zijn, kunnen ze psychotisch worden, op een gevaarlijke manier. Dat verlies aan primair narcisme ontstaat in een samenleving waarin we louter consument zijn. Al onze verlangens, alles wat we voelen is het product van marketing. We zijn ons zelf kwijtgeraakt.

Omdat Durn die eigenliefde was verloren, was hij ook niet in staat om een ander te erkennen, hij voerde zelfs een oorlog met anderen. Ongelukkig genoeg heeft hij de dag na zijn daad zelfmoord gepleegd, door tijdens zijn verhoor uit het raam van het politiebureau te springen, waardoor niemand meer verder met hem kon spreken over zijn motieven. Miljoenen mensen zullen overgaan tot de daad als er niets verandert.’

Voor het volledige interview met Bernard Stiegler kunt u het boek 'Filosofisch veldwerk' van redacteur bij Filosofie Magazine Florentijn van Rootselaar kopen.

Verder lezen?



Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.