Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
09-03-2018

Hoe fake news ons vertrouwen in de wereld ondermijnt 

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Florentijn van Rootselaar
Filosoof, journalist, schrijver

Susan Neiman


4 december 2016. Een 28-jarige man rijdt 800 kilometer naar Comet Ping Pong, een pizzeria in Washington D.C. Hij schiet een paar keer in het wilde weg met zijn machinegeweer, en geeft zich zonder verzet over.
 
Dit is pizzagate. Op internetfora circuleerde het idee dat pre-sidentskandidaat Hillary Clinton en haar campagneleider John Podesta vanuit deze pizzeria een netwerk voor kinderprostitutie leidden. In de kelder zouden kinderen worden vastgehouden en mishandeld. Het bewijs? In gelekte mails van Podesta kwam vaak het woord kaaspizza voor, een codewoord voor kinderporno — redeneerde men.
 
De pizzagate-schutter, Edgar Maddison Welch, verklaarde later in de gevangenis dat hij zelf onderzoek had willen doen naar pizzagate. Maar nu had hij spijt van zijn overval. ‘Ik wilde iets goeds doen, maar het ging helemaal verkeerd.’
 
Hiermee stopte het fake news niet: het vermoeden onder sommige aanhangers van de conspiracy theory was nu dat Welch door progressieve media was ingehuurd als acteur om de theorie ongeloofwaardig te maken.

Hoe is het om te leven in een wereld waarin de feiten zo worden gemanipuleerd? Verliest die aan stabiliteit als een loopje wordt genomen met de waarheid? Voelen we ons er minder thuis? En is het mogelijk om je te wapenen tegen fake news? Wordt de wereld dan… minder vloeibaar?
 
Die vragen legde ik voor aan de Amerikaanse denker Susan Neiman. We zaten samen op een bankje in de herfstzon en dronken koffie die we mee hadden genomen.
 
Pizzagate is een extreem geval, zegt ze, maar wel tekenend voor de nieuwe politiek van Trump. Anders dan zijn voorgangers wil de moron from the White House — Neiman slaagt erin tijdens het hele gesprek Trumps naam niet te noemen — niet eens de indruk wekken dat hij nog de waarheid spreekt. Het Trump-tijdperk is de tijd van alternatieve feiten. Tegelijkertijd noemt hij alles wat hem niet bevalt ‘nepnieuws’. Het gevolg is dat we de gedeelde werkelijkheid wantrouwen, zegt Neiman. Terwijl die gedeelde ervaring een voorwaarde is voor iedere vorm van gemeenschappelijkheid. Het doelbewuste gevolg daarvan is verwarring. Mensen gaan twijfelen aan hun eigen observaties, opvattingen en ook gedeelde wetenschappelijke inzichten.
 
Psychotherapeuten noemen deze strategie gaslighting, legt Neiman uit. Het doel daarvan is om het slachtoffer te laten twijfelen aan zichzelf, zijn eigen herinneringen en het eigen gezond verstand. De term is ontleend aan de film Gaslight van regisseur George Cukor, waarin de echtgenoot zijn vrouw tot waanzin probeert te drijven door vanaf de zolder de gaslampen in huis te dimmen — zijn vrouw weet niet dat hij daar achter zit.
 
Neiman schetst hoe de weg voor Trump werd geplaveid door een reeks historische gebeurtenissen die het steeds gebruikelijker maakten om met weinig respect met de waarheid om te gaan. Ronald Reagan, een tweederangs acteur die de wereld als een filmdecor beschouwde, droeg daar veel aan bij.
 
Maar wat vooral aan het fake news ten grondslag ligt, benadrukt ze, is het denken, de filosofie, de ideologieën waar we in leven. En die zijn zo vanzelfsprekend dat we vaak niet zien hoezeer we er van in de greep zijn. Neiman benoemt een aantal — met elkaar samenhangende — ideologieën. Wat ze gemeen hebben, is het wantrouwen dat eruit spreekt ten aanzien van waarden als rechtvaardigheid en ook waarheidsliefde. Die zijn alleen maar een maskering van een onderliggende wil tot macht. Het gaat uiteindelijk om het eigen belang.
 
Een van de krachtigste ideologieën van deze tijd is het neo­liberalisme, een manier van denken waarin alle waarden zijn gesneuveld om slechts de zogenoemde marktwaarden over te houden. ‘Het is zo opvallend om te zien dat iedereen de neoliberale waarden deelt, zelfs de mensen van links. Laatst sprak ik ergens over de toekomst van de sociaaldemocratie. Een van de belangrijkste politici daar zei tegen me: “We moeten de partij worden van de working class. We moeten kijken wat hun belangen zijn.”
 
Toen zei ik: “Ik kom uit de middenklasse, en ik vind sociale rechtvaardigheid belangrijk — het gaat me niet om mijn belangen, maar om dat principe.”’
 
Dat geldt, vervolgt Neiman, voor de meeste mensen die ze kent, onafhankelijk van hun achtergrond en hun klasse. ‘Bij Occupy­ zag je het ook. De mensen die eraan deelnemen zagen dat ze het slechter zouden krijgen dan hun ouders. Maar wat me vooral opviel, was hun gevoeligheid voor het idee dat rijkdom gelijk verdeeld moet worden — dat heeft niets te maken met hun eigen positie.’

Het volledige interview, inclusief gesprekken met o.a. Bruna Latour en Martha Nussbaum, is te lezen in 'Filosofisch veldwerk', het pas verschenen boek van redacteur bij Filosofie Magazine Florentijn van Rootselaar.

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.