Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
FM nr. 9/2016

Hypatia, martelares van de antieke filosofie

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Anton van Hooff

Waarom werd Hypatia aan stukken gescheurd door een woedende menigte? Portret van een filosofe die alle filosofen uit haar tijd overtrof. 

 De Spaanse spektakelfilm Agora uit 2009 met Rachel Weisz in de rol van Hypatia heeft een breed publiek attent gemaakt op deze uitzonderlijke filosofe. Zij staat als enige vrouw op De School van Athene, het fresco waarmee Rafaël in het Vaticaanse paleis de wijsheid van de Oudheid verheerlijkte. Tussen alle baardige, waardige mannen springt Hypatia van Alexandrië (ca. 370 – 415) ertussenuit, hoewel de aandacht van de beschouwer natuurlijk vooral wordt getrokken naar de centrale figuren Plato en Aristoteles. De eerste wijst omhoog, naar de bovenwereld van de ideeën, terwijl Aristoteles met een haast bezwerend gebaar de hand naar beneden richt: daar lagen de begrippen. 


Wat Hypatia dacht en deed moet worden gedestilleerd uit beperkt materiaal. Over haar leven en vooral haar dood spreken als tijdgenoten de kerkhistoricus Sokrates Scholastikos (ca. 380 – 439) en de dichter Palladas. Een eeuw later verschijnt zij in de Chronografie van Johannes Malalas (490 – 570). Twee eeuwen later rekent de Koptische bisschop Johannes van Nikiu in zijn Wereldkroniek met de heidense heks af. Ten slotte heeft de Byzantijnse encyclopedie Suda uit de tiende eeuw een artikel ‘Hypatia’.

Hoewel Hypatia ook Aristoteles aan haar gehoor verklaarde, hoorde zijzelf eerder tot de metafysische herleving van het platonisme dan bij de nuchtere filosoof van het gulden midden. In de levensschetsen uit de Oudheid wordt haar vader filosoof of wiskundige genoemd. Zelf was ze thuis in beide gebieden. Volgens haar tijdgenoot de christelijke kerkhistoricus Sokrates Scholastikos overtrof zij alle filosofen van haar tijd en behoorde ze tot ‘de school van Plato die door Plotinos was voortgezet’. 

Het neoplatonisme van Plotinos en zijn volgeling Porphyrios had het ‘idealisme’ van Plato tot een metafysisch systeem gemaakt: het allerhoogste, het ‘Ene’ drukte zich in het steeds lagere uit tot in het onderste niveau van de materie. De wijze moest via denken en mediteren uitstijgen boven de concrete natuur. De hoogste ambitie was in extase verenigd te worden met het Ene. Plotinos zelf vergelijkt het streven van de ziel naar het hogere, met seksuele begeerte. De uiteindelijke Eenwording (Henosis) heeft alles weg van de Unio Mystica die de middeleeuwse mystici Hildegard van Bingen (1098–1179) en Hadewijch zeiden beleefd te hebben. Hadewijch (dertiende eeuw) beschrijft de ervaring als een geestelijk orgasme, in hertaling:

Toen kwam Hij (Christus) zelf tot mij en nam me helemaal in zijn armen en drukte mij tegen zich aan. En mijn ledematen voelden de zijne in al hun weldadigheid zoveel als mijn hart maar begeerde. Toen werd ik voldaan tot volledige bevrediging.

Beleefde Hypatia ook zulke extases en had zij een platonisch huwelijk met ene Isidoros? Zij was zijn vrouw – gynè, zegt de Byzantijnse encyclopedie –, maar ze bleef maagd, parthenos. Hebben we hier een heidens geval van het seksloze huwelijk zoals dat in deze tijd bij christenen in zwang was? In elk geval onderstreept een anekdote haar weerzin tegen het lichamelijke. Door haar schoonheid werd namelijk een van haar vaste toehoorders zo bezeten van haar dat hij haar zijn liefde verklaarde. Volgens een onnozele versie, zegt de Suda, hielp Hypatia hem door muziek van zijn ziekte af. Maar in werkelijkheid had muziek geen enkel effect, maar pakte ze een maandverband, wees op het teken van haar onreine geboorte en zei: ‘Dat bemin je, jongeman – niets moois dus.’ Uit schaamte, verbijsterd door de smerige aanblik, ‘werd zijn ziel bekeerd en kwam hij tot bezinning’. 

Misschien dat demonstratieve onaantastbaarheid haar wel de vrijheid gaf om als een Virgin Queen in het openbaar op te treden. De Suda zegt dat zij, hoewel vrouw, de filosofenpij aantrok en zo door Alexandrië trok om aan iedereen Plato, Aristoteles of andere wijsgeren uit te leggen. De dichter Palladas, tijdgenoot, speelt met de titel Maagd, waarbij hij vermoedelijk niet alleen aan het sterrenbeeld Virgo (Grieks: Parthenos) denkt, maar ook aan de maagdelijke godin van de wijsheid Athena Parthenos

Bij jouw aanblik, bij jouw woorden, kniel ik
En zie de sterrenwoonst van de Maagd.
Want ten hemel reikt zich jouw doen.
Edele Hypatia, jij woordweelde,
Ongerepte ster van geestesbeschaving. 


In de film Agora vraagt de magistraat Heladius Hypatia waarom zij zich niet neerlegt bij de onafwendbare overwinning van de christelijke God. Hierop antwoordt zij:

Voor zover ik weet heeft uw God nog niet laten zien dat hij rechtvaardiger of vergevingsgezinder is dan zijn voorgangers. Is het werkelijk slechts een kwestie van tijd voor ik uw geloof accepteer? 
Heladius: Waarom zou deze gemeenschap de raad moeten accepteren van iemand die zegt in niets te geloven?  
Hypatia: Ik geloof in de filosofie.


 

Verder lezen?



Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.