Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
WP nr. 1/2014

Wat is vergeving?

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Paul van Tongeren
filosoof, hoogleraar

‘Wie om vergeving vraagt, doet iets anders dan degene die zich verontschuldigt’, stelt ethicus Paul van Tongeren. Verontschuldigen is gericht op het wegnemen van schuld, terwijl vergeving juist het erkennen van schuld veronderstelt. Wie om vergeving vraagt, geeft toe dat hij daar geen recht op heeft.

De vraag ‘Wat is eigenlijk vergeving?’ is een typisch filosofische vraag, met alle problemen van dien. Wie wil weten waaruit het oppervlak van de planeet Mars bestaat, moet veel moeilijkheden overwinnen, maar uiteindelijk is de beantwoording van de vraag simpel: je gaat (of laat een robotverkenner) kijken en registreren. Maar waar zouden we moeten kijken om vast te stellen wat vergeving is? Daar waar ze zich voordoet? Maar hoe weten we of het vergeving is wat zich daar voordoet? Iemand zegt dat hij vergeeft, maar wie zegt dat hij niet liegt of zich vergist?
 
Bestaat er dan zoiets als ‘echte vergeving’ dat we als criterium kunnen gebruiken? Waar vinden we die? In het woordenboek? Maar wie zegt dat de omschrijving die we daar vinden klopt? Kunnen we een beroep doen op de ervaring? Misschien, maar het is goed mogelijk dat we zelf (nog) geen ervaring met vergeving hebben – dat we nog nooit iemand ‘echt’ vergeven hebben, of nog nooit ‘echt’ om vergeving hebben gevraagd. We maken dus gebruik van de ervaring van anderen, waarover we gehoord of gelezen hebben. Maar zelfs als we op onze eigen ervaring kunnen terugvallen, zal die ervaring geïnterpreteerd moeten worden: vergeving heeft alles te maken met de betekenis die eraan wordt toegekend en presenteert zich nooit als een te registreren feit.
 
In dit artikel probeer ik uiteen te zetten wat vergeving is, door haar te onderscheiden van de ermee verwante, maar ervan verschillende verontschuldiging en door haar te karakteriseren in termen van enkele begrippenparen. Ook op deze manier zal ik echter niet kunnen ‘vaststellen’ wat het juiste antwoord is; de uitkomst kan uiteindelijk niet meer dan een voorstel zijn.

Verontschuldigen versus vergeven

Wie om vergeving vraagt, doet iets anders dan degene die zich verontschuldigt. Wanneer ik mij verontschuldig, mijn excuses maak, verwacht ik begrip. Ik kom te laat voor een afspraak en verontschuldig me door te zeggen dat ik in de file heb gestaan. Ik zeg daarmee als het ware dat het niet mijn schuld is dat ik te laat ben; het lag aan het drukke verkeer. Natuurlijk, ik had eerder van huis kunnen gaan, maar ik verwacht dat de ander mij niet aanrekent dat ik dat niet heb gedaan.
 

Ook in situaties waarin ik wel schuld heb, is verontschuldiging een poging om de schuld te verkleinen of weg te nemen. Ik probeer duidelijk te maken waarom ik gedaan heb wat ik deed, zodat de ander dat begrijpt. Idealiter is de reactie van de ander dat hij zegt dat hij in zo’n geval net zo gehandeld zou hebben. Vergissen is immers menselijk.
 
De verontschuldiging probeert – het woord zegt het al – schuld weg te nemen. Wie zich verontschuldigt zegt als het ware: ik begrijp weliswaar dat je geneigd bent mij een verwijt te maken, maar ik verwacht dat we het erover eens worden dat daar eigenlijk niet echt, of niet langer, een reden voor is.
 
Verontschuldiging is een zaak van begrip. Dat begrip vormt het neutrale midden waarin de verschillen worden weggenomen; de middelaar of mediator kan daartoe goed werk doen. Ondanks het Franse gezegde Tout comprendre, c’est tout pardonner moeten we stellen dat vergeving iets anders is dan begrijpen.

Wie om vergeving vraagt, neemt een radicaal andere positie in dan degene die zich verontschuldigt: hij erkent dat hij verkeerd gehandeld heeft en dat hij dat niet ongedaan kan maken. Hij heeft spijt over wat hij heeft gedaan, maar neemt de schuld op zich. Ook de vergeving waar hij om vraagt neemt die schuld niet weg, maar doet daar iets mee waardoor er een nieuwe situatie ontstaat. Wie om vergeving vraagt, geeft toe dat de ander wel degelijk het recht heeft om hem een verwijt te maken. Maar hij hoopt desondanks bevrijd te worden, misschien niet zozeer van iets, maar eerder tot iets: terwijl de verontschuldiging probeert iets weg te nemen, is de vergeving een gave, een geschenk.

Verder lezen?



Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.