Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
FM nr. 5/2013

Een beter mens door de vrije markt

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Frank Mulder
historicus, journalist

De Amerikaanse econome Deirdre McCloskey is een gepassioneerd pleitbezorger van het kapitalisme. Volgens haar is het de beste voedingsbodem voor deugden. Alleen moeten die deugden dan wel onderling in balans zijn, en daar gaat het tegenwoordig vaak mis.  

Wie durft het kapitalisme nog te verdedigen? De crisis heeft aangetoond dat dit systeem alleen maar leidt tot calculerende burgers, en tot hebzuchtige bankiers die bonussen belangrijker vinden dan het welzijn van hun klant. Niet waar, zegt de flamboyante econoom en historicus Deirde McCloskey. De crisis is niet de schuld van de vrije markt. Integendeel, die vrije markt is de beste voedingsbodem voor de aloude zeven deugden, die essentieel zijn voor een geslaagd en moreel leven: verstandigheid, rechtvaardigheid, gematigdheid en moed – de klassieke deugden die Aristoteles al beschreef –, aangevuld met de theologische deugden geloof, hoop en liefde – bekend van de middeleeuwse theoloog en filosoof Thomas van Aquino.

Zonder markt geen moraal, zegt McCloskey. Ze is gepokt en gemazeld in Chicago, de stad van de vrijemarktkampioen Milton Friedman, die haar ooit zelf nog naar zijn universiteit haalde. Toch schopt McCloskey ook in Chicago tegen heilige huisjes aan. Ja, ze is tegen links, maar ze is ook tegen rechtse economen die alleen maar zien wat je kunt berekenen.

‘Wat we tegenwoordig vaak vergeten’, zegt McCloskey, ‘is dat alle menselijke beschavingen zijn uitgekomen bij een aantal deugden als basis voor hun ethiek. In de westerse tradities zijn we tot de bekende zeven gekomen. Ze zijn niet los te verkrijgen, wist Aristoteles al. Je kunt ze niet reduceren tot één maatstaf; ze hebben elkaar nodig en moeten in balans zijn.’

Wie op onvoorzichtige of onrechtvaardige wijze vriendelijk zou zijn, zei Aristoteles, of wie geen maat weet te houden in zijn vriendelijkheid, of niet de moed heeft om ook vriendelijk te zijn als dat gevaar oplevert, die bezit niet echt de deugd van vriendelijkheid. Het zijn allemaal scharnieren (cardines in het Latijn) waar alles om draait. Vandaar de latere benaming ‘kardinale deugden’.

‘Een losse deugd is een zonde, zei Aquino. Denk maar aan rechtvaardigheid zonder liefde; dat wordt koud formalisme. Of aan moed zonder verstand; dat is als motorrijden zonder helm. Tegenwoordig wordt ethiek vaak gereduceerd tot één richtlijn. Het zogenoemde utilisme zegt: “Vergroot het geluk van zo veel mogelijk mensen.” En de ethiek van Kant zegt: “Luister naar de categorische imperatief.” Maar in de praktijk moet je juist afwegingen maken, en daartoe bieden de deugden veel meer ruimte. Per situatie moet je telkenss weer de juiste balans zien te vinden tussen de verschillende deugden.’
 
Wat hebben deugden te maken met economie?

‘Alles. De economie is gebaseerd op burgers die deugden op het commerciële vlak toepassen. Kijk om je heen, naar alle spullen. Die hebben we te danken aan mensen die geloven dat ze deugdzaam leven door te innoveren, door de wereld beter te maken. En aan de ondernemers, die uit liefde voor hun klanten trouw blijven aan hun missie van de goede kapitalist en het leveren van kwalitatief goede producten. Die niet stelen, of hun beloften breken, maar zo handelen dat iedereen er beter van wordt. Ondernemen en handelen zijn gebaseerd op deugdzaamheid; een ondeugdelijke kapitalist, die zijn woord breekt, of klanten besteelt door te hoge prijzen te vragen, gaat ten onder.

De typische deugd voor de ondernemer is verstandigheid, oftewel prudentia. Het woord is moeilijk te vertalen. Er zit iets in van berekening, zorg, vooruitdenken, praktische kennis. Maar let op: ook de prudentia moet tegenwicht hebben. Met louter prudentia word je een individu dat alleen zijn eigenbelang probeert te vergroten. Helaas is dat wel het enige waar economen tegenwoordig nog op letten, omdat je dat zo mooi in formules kunt vangen. Het klassieke voorbeeld op mijn universiteit is Gary Becker, de Nobelprijswinnaar die zelfs in zijn model van de huwelijksmarkt uitgaat van berekenende egoïsten. Het woord “liefde” zet hij consequent tussen aanhalingstekens.’

Verder lezen?



Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.