Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
FM nr. 8/2007

De geboorte van de grote Leviathan

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Hans Achterhuis
filosoof, emeritus hoogleraar

‘Het menselijk bestaan’, schrijft Thomas Hobbes, is ‘eenzaam, armoedig, afstotelijk, beestachtig en kort.’ Althans, zonder het geweldsmonopolie van de staat om de menselijke ‘twist, vijandschap en oorlog’ te beteugelen. Hobbes’ analyse, zo blijkt, heeft een nieuwe actualiteit gekregen in onze tijd van ‘mislukte staten’ en terrorisme.

‘Onder Saddam waren we alleen bang voor hém, nu zijn we bang voor iedereen.’ Een Irakees, zomaar een passant, gaf in een Volkskrant-interview deze fraaie analyse van de huidige situatie in Irak. Vrouwen worden overal bedreigd en moeten zich houden aan de zeer strenge islamitische kledingvoorschriften, gevallen van eerwraak nemen toe, verkrachtingen vinden massaal plaats. Het kost het weinig moeite te voorspellen dat Irak naar een burgeroorlog zal afglijden, voor zover daar niet nu al sprake van is. Is dit alles nog wel beter dan de terreur van Saddam Hoessein die het land, ten koste van ook veel slachtoffers, bij elkaar hield?
En hoe beantwoorden de Irakezen zelf deze vraag? Zij lijken de angst voor Saddam, zoals de Irakees in het interview het bondig verwoordde, bijna te verkiezen boven de angst voor iedereen. Het is een analyse die afkomstig had kunnen zijn van de Engelse filosoof Thomas Hobbes (1588-1679). Ook hij zou de terreur van Saddam Hoessein hebben verkozen boven de vernietigende chaos die Irak nu in zijn greep heeft.
 
Eenieder die tegenwoordig in het voetspoor van Hobbes de staatsmacht verdedigt, krijgt al snel de vraag of die macht niet ten koste gaat van de individuele vrijheid. Dat geldt voor de heerschappij van Saddam Hoessein, maar ook voor die van de heersers in moderne liberale samenlevingen. Hedendaagse denkers als John Gray schetsen hoe de Verenigde Staten en andere liberale staten zich transformeren in hobbesiaanse samenlevingen. Daarin worden verworvenheden van de democratische rechtsstaat opgeofferd om het hoofd te kunnen bieden aan de terreurdreiging van de religieus-politieke ideologie van het islamisme.
Is dit proces inderdaad onvermijdelijk, zoals Gray lijkt te suggereren? Of dreigt de logica van de grote zeventiende-eeuwse filosoof onze verbeeldingskracht zo te verlammen dat we geen andere uitwegen zien om in de strijd tegen het terrorisme onze veiligheid zeker te stellen? Deze vraag ligt buiten het wereldbeeld van Hobbes. Die noopt tot andere filosofische antwoorden dan waarover hij beschikt, zoals de tolerantie van Locke, de vrijheid van denken en spreken van Spinoza, de scheiding der machten van Montesquieu en de vrijheidsrechten van Mill. De voorwaarde voor al deze latere verworvenheden, die ligt in het geweldsmonopolie van de staat en de veiligheid van de burgers, is echter op ongeëvenaarde wijze door Hobbes verwoord.

Leviathan

Al in de inleiding op zijn befaamde politieke verhandeling Leviathan onderstreept Hobbes dat de staat een kunstmatig, door de mens gemaakt product is, dat de veiligheid van de burgers moet garanderen.

‘Door het menselijk kunnen komt die grote Leviathan tot stand die we het gemenebest of de staat noemen (...), en die niets anders is dan een kunstmatige mens, zij het groter en sterker dan de natuurlijke mens, die hij moet beschermen en verdedigen.’
 
Hierna volgt dan de beroemde uitwerking van dit beeld waarin elk onderdeel van de staat – van de soeverein tot de wetten en de magistraten – beschreven wordt als een radertje in deze grote door mensenhanden gemaakte machine. Zelfs uit deze ene geciteerde zin wordt al duidelijk wat het doel van deze constructie is. De staat is voor Hobbes één grote veiligheidsmachine, die vooral dient om te ontsnappen aan ‘de natuurlijke toestand van de mens’, die Hobbes schildert als ‘een oorlog van allen tegen allen’. Het gaat hem hierbij niet om het fenomeen van de oorlog zoals wij dat in een geordende samenleving als strijd tussen staten kennen, maar om een permanente toestand van onveiligheid. Het is als met het weer, één regenbui betekent geen slecht weer, maar weken van donkere luchten en dreigende en vallende buien wel. Zo betekent één gewelddaad geen oorlog, maar de voortdurende aanwezige dreiging van geweld kan wel met deze term (Hobbes spreekt van ‘Warre’) worden omschreven.

In de natuurlijke toestand kunnen mensen hun eigen veiligheid alleen maar waarborgen door de ander ‘een slag voor te zijn’. Op deze wijze dwingen zij elkaar in een onverbiddelijke logica van wederzijds wantrouwen tot een soort wapenwedloop waaraan niemand zich kan onttrekken.
 
‘En omdat er mensen zijn die behagen scheppen in de aanblik van hun eigen macht als veroveraar, zodat zij daarmee verder gaan dan voor hun veiligheid nodig is, moeten anderen, die anders binnen bescheiden grenzen tevreden waren geweest, hun macht eveneens door agressie vergroten; als zij zich alleen bleven verdedigen, zouden zij niet lang kunnen overleven.’
 
Alle zekerheid en veiligheid zijn dus zoek in de natuurlijke toestand van de mens die Hobbes beschrijft. Kunsten en wetenschappen worden er niet ontwikkeld, handel en nijverheid kunnen zich niet ontplooien, zolang elke vrucht van menselijke activiteit het gevaar loopt geroofd of vernietigd te worden. En ‘het ergste is’, aldus Hobbes, ‘een voortdurende angst voor, en dreiging van een gewelddadige dood; het menselijk bestaan is er eenzaam, armoedig, afstotelijk, beestachtig en kort.’ Om aan deze onhoudbare toestand van geweld te ontsnappen, stichten de mensen de staat.

Verder lezen?



Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.