Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
10-01-2017

Pleidooi: een nieuwe focus in de politieke filosofie

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Jojanneke Vanderveen

Politieke idealen en de dagelijkse realiteit zijn vaak mijlenver van elkaar verwijderd. Het is daarom tijd voor een nieuwe focus in de politieke filosofie, betoogt Jojanneke Vanderveen.

Aan het begin van mijn politiek actieve leven was ik, net als veel filosofen, vooral bezig met grote idealen. Zo droomde ik van een wereld zonder grenzen, waarin iedereen vrij is om te gaan en staan waar ze willen. Ik richtte mijn hoop op de politiek om dit ideaal te verwezenlijken. En hoewel ik wel wist dat de kans van slagen nihil was, hoopte ik dat toch ten minste mijn eigen partij voorstander zou zijn van open grenzen.

Op een dag besprak ik het onderwerp met een beleidsmedewerker van de Tweede Kamerfractie. Ik vertelde haar over mijn ideaal en vroeg haar of de partij zich hiervoor niet eens uit kon spreken. Ik weet niet precies wat ik verwacht had dat ze zou zeggen. Ik rekende er in ieder geval op dat zet het idee zou onderschrijven. Maar haar antwoord bracht me van mijn à propos: ze vond het een heel erg slecht idee. ‘Open alle grenzen’, zei ze, ‘en samenlevingen zullen ontwricht raken.’ Ze doelde niet op onze rijke, welvarende landen, maar op de samenlevingen waaruit mensen weg zouden trekken. Ze voorspelde een exodus van de middenklassen uit relatief arme landen, die de ontwikkeling daar zou schaden en de kansen op toekomstige welvaart ernstig in het geding zou brengen.

Ze zette me aan het denken. In het onderzoek waar ik me inmiddels, vijf jaar later, mee bezighoud, ben ik in essentie nog steeds met dezelfde gedachte aan het werk. Wat als de verwezenlijking van een ideaal consequenties oplevert die niet of nauwelijks te verkroppen zijn? Wat als het najagen van het ene ideaal het andere alleen maar verder weg brengt?

Dit zijn moeilijke situaties. Degenen die keuzes moeten maken in dergelijke situaties, krijgen te maken met de grootste dilemma's. Welke keuze ze ook maken, er zal altijd iets zijn om te betreuren. Wat ze ook doen, ze zullen altijd vieze handen hebben. Maar toch moeten ze kiezen. Houd de grenzen intact en je schendt het recht op vrijheid van beweging – een recht dat erkend wordt in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. In het ergste geval zet je mensenlevens op het spel. Open de grenzen en je loopt het risico kwetsbare ontwikkelingen te verstoren, met alle gevolgen van dien. Dit soort keuzes zijn niet zeldzaam. Ze komen voor op alle bestuurslagen, in allerlei soorten en maten.


Kunst van het regeren

Deze keuzes zijn zo lastig, omdat verschillende waarden tegen elkaar moeten worden afgewogen. Tel daarbij op dat de uitkomst van een besluit vaak onzeker is, en het wordt duidelijk hoe ingewikkeld dergelijke situaties kunnen zijn. Gegeven het feit dat morele afwegingen zo belangrijk zijn in de 'kunst van het regeren', zou je verwachten dat dit onderwerp op de agenda staat van morele en politieke filosofen. Helaas is dit (te) vaak niet het geval en beperkt de politieke filosofie zich tot het formuleren van idealen en keuzes onder geïdealiseerde omstandigheden.

Dit is betreurenswaardig. We kunnen weinig leren over macht en de rechtvaardiging voor het gebruik ervan, als we onredelijkheid, boosheid, bestaande onrechtvaardigheid en menselijke trauma’s en gevoeligheden buiten beschouwing laten. Zulke omstandigheden vormen de realiteit waarin politieke macht gebruikt wordt. Juist voor de politica met oprechte intenties vormt zo'n context de grootste uitdaging.

We moeten ons afvragen wat een moreel gemotiveerde machthebber moet doen als verschillende doelen en idealen met elkaar botsen. Als iedere mogelijke keuze pijn oplevert. Vreemd is het niet, dat de burgers die die pijn te verduren krijgen, wrok voelen jegens de politici die de keuzes maakten. Toch is die blaam niet per se terecht. Natuurlijk zijn er zat slechte politici in de wereld, maar zelfs voor de besten en meest oprechten in de professie is het onmogelijk om alle omstandigheden ten goede te keren.

Mijn conclusie is dan ook: of macht goed gebruikt wordt, kan niet rechtstreeks worden afgemeten aan hoe dichtbij onze idealen zijn. Onder de niet-ideale omstandigheden waarin we leven, ontkomen we niet aan pijnlijke besluiten. Onrechtvaardigheden kunnen niet altijd meteen worden opgelost.

Aan mijn ideaal van open grenzen houd ik vast, maar misschien moeten we de grenzen voorlopig tolereren en ons in plaats daarvan richten op goed immigratiebeleid. Zo kunnen ideale en niet-ideale theorie naast elkaar bestaan.

Jojanneke Vanderveen won de derde prijs van de 36e Dutch Flemish Day of Philosophy

Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.