Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
FM nr. 1/2010

Het begin van de filosofie

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

René Gude & Daan Roovers

De Griekse stadsstaat bood de ideale omstandigheden voor het ontstaan van de filosofie. Daan Roovers en René Gude, beiden oud-hoofdredacteur van Filosofie Magazine, schetsen de gouden tijd van de filosofie.

De mens is vanaf ongeveer 3400 v.Chr. in steden gaan wonen: het begin van de beschaving zoals wij die nu nog steeds kennen. Steden vormen een complexere, meer competitieve, experimentele en creatieve omgeving dan alle samenlevingsvormen die daarvoor gangbaar waren. Waarom mensen in steden zijn gaan wonen is niet helemaal duidelijk. De veiligheid zal een rol hebben gespeeld, maar vermoedelijk ook de aantrekkingskracht van een grote, deels anonieme samenleving waarin het kopiëren van de traditie niet vanzelfsprekend de beste strategie was. De stad maakt een keur van beroepen, levensbeschouwingen en samenlevingsvormen mogelijk. Dat maakt het leven niet gemakkelijker, wel uitdagender.

De nieuwe grootsteedse manier van samenleven vereiste een nieuwe manier van samenwerking. Talloze innovaties werden ingevoerd om die samenwerking soepeler te laten verlopen. Geld en schrift waren vermoedelijk de invloedrijkste. Het waren abstracties waarin alle concrete zaken uit te drukken en te waarderen waren. De ruilhandel werd erdoor vergemakkelijkt, afspraken konden worden vastgelegd, boekhoudingen bijgehouden, wetten opgesteld en rechtszaken gevoerd. Rond 700 v.Chr. raakten munten in zwang en de invoering van het alfabet verspreidde het gebruik van het schrift. Waar aanvankelijk alleen een speciale kaste van schrijvers en boekhouders kon rekenen en schrijven, kreeg vanaf die periode een brede schare burgers behoefte die vaardigheden zelf machtig te worden. De stad werd een kennissamenleving. Een gouden tijd voor het ontstaan van de filosofie.

Olympische Spelen

De westerse filosofie is begonnen als opleidings- en scholingspraktijk voor jeugdige en volwassen burgers in de Griekse polis, de stadstaat die een kleine bestuurlijke eenheid vormde in het oude Griekenland van rond 700 v.Chr. De Griekse burger stelde aanzienlijke middelen ter beschikking voor de bouw van stadions voor hun Olympische Spelen, theaters voor de tragedies van Sophocles en tempels voor al hun goden.

En daarnaast beoefenden de Grieken filosofie – letterlijk: liefde voor de wijsheid. De eerste filosofiebeoefening was gericht op het gebruik van de rede ter verbetering van het redeneren en de redevoering. Het openbare leven – in bijvoorbeeld Athene – kende een spreek- en debatcultuur. Het doel was jezelf verstaanbaar te maken, overtuigend te zijn, maar vooral ook om gewicht in de schaal te leggen bij het bepalen van de richting en inrichting van de samenleving als geheel. In de polis floreerden de koophandel en de rechtspraak en werd geëxperimenteerd met democratie als bestuursvorm. Deelname aan al deze elementen van het openbare leven veronderstelde een behoorlijke kennis van zaken, een behoorlijke uitdrukkingsvaardigheid en ten slotte een visie op de gewenste moraal. Een burger dient zijn wereld te kennen en een idee te hebben van leefbare handelingsperspectieven, en daarover samenhangend te kunnen spreken met medeburgers. Deelname aan het openbare leven was weliswaar niet voor iedereen weggelegd – alleen ‘vrije mannen’ hadden stemrecht; vrouwen en slaven werden uitgesloten –, maar er werd niettemin van een groot aantal mensen verwacht dat zij hun standpunten in maatschappelijke kwesties konden beredeneren en voor het voetlicht brengen.

Filosofie was in eerste instantie het streven naar wijsheid op praktische gebieden in de sfeer van de economie en het recht. Vooral vanwege de toenemende politieke verantwoordelijkheid van burgers bij de meer democratische politiek, stegen de eisen aan de te verwerven wijsheid. Je eigen leven leiden is mooi, adequaat zijn in je werk is prachtig, jezelf goed kunnen uitdrukken als je in een rechtszaak verwikkeld bent is van groot nut, maar als je kunt deelnemen aan de inrichting van de gehele samenleving – letterlijk politiek bedrijven dus –, dan begint het pas echt.

Filosofen waren leraren en adviseurs. Zij bevorderden op verzoek kennis van zaken (natuurwetenschap), communicatieve vaardigheden (logica) en inzicht in de werking van waarden en normen (ethiek). Maar om een al te braaf imago van de vroege Griekse filosofie voor te zijn eerst nog even dit. Met het verschaffen van inzicht en vaardigheid aan individuen kwam de filosofie meteen in de gevarenzone. Het idee van een goede samenleving hoeft niet noodzakelijk overeen te komen met de bestaande samenleving. Afzonderlijke burgers stimuleren om zich eigen ideeën te vormen over de kosmos, de lotsbeschikkingen van de mens en bijpassende politieke instituties is niet zonder risico. Botsingen met traditionele manieren van zingeving en politiek zijn onvermijdelijk. De filosofie was nog niet uitgevonden, of de gifbeker kwam op tafel.

Verder lezen?



Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.