Log in




Wachtwoord vergeten
Log in | Word lid | Service

Filosofie.nl

Filosofie Abonnement
FM nr. 10/2004

Lissabon – Auschwitz – 11 september

Met deze knop kunt u, als u lid bent, artikelen toevoegen aan een leeslijst op uw persoonlijke pagina. Klik hier voor uw abonnement op maat.

Susan Neiman

Volgens de geschiedenis van het kwaad begint de moderne tijd in 1755 bij de aardbeving van Lissabon en eindigt deze twee eeuwen later in Auschwitz. Na 11 september 2001 zijn we een nieuw tijdperk ingegaan – dat van het ouderwetse kwaad in een nieuwe gedaante.

Kan een geschiedenis van het denken over het kwaad ons daadwerkelijk helpen met het tegenwoordige kwaad om te gaan? Die vraag werd bijzonder urgent toen ik half september 2001 tussen mijn e-mails het ene na het andere opgewonden bericht aantrof. Vrienden en collega’s, die wisten dat ik de laatste hand legde aan een boek over dat thema, vroegen me: is dit een nieuwe aardbeving van Lissabon?

In de achttiende eeuw werd het woord ‘Lissabon’ gebruikt zoals wij tegenwoordig het woord ‘Auschwitz’ gebruiken. Hoeveel betekenis kan één enkel woord dragen? Een plaatsnaam volstaat om te verwijzen naar het uiteenvallen van het meest elementaire vertrouwen in de wereld en van de fundamenten waarop onze beschaving berust. Het moet de moderne lezer weemoedig stemmen: gelukkig de tijd waarin een aardbeving zoveel kon losmaken. De aardbeving die in 1755 de stad Lissabon verwoestte en naar schatting vijftienduizend mensen het leven kostte, deed de Verlichting tot in Oost-Pruisen op haar grondvesten schudden, waar een onbekende kleine geleerde genaamd Immanuel Kant voor de Königsberger Zeitung drie artikelen over de natuur van aardbevingen schreef. De reactie op de aardbeving was even wijdverbreid als snel. Voltaire en Rousseau vonden er een aanleiding in om te redetwisten, overal in Europa schreven academies essayprijsvragen uit over het onderwerp en volgens verschillende bronnen voelde de zesjarige Goethe voor het eerst twijfel en bewustzijn in zich ontwaken. De aardbeving hield de grootste geesten in Europa bezig, maar daartoe bleef het niet beperkt. De reacties van het volk varieerden van preken en ooggetuigenverslagen tot zeer slechte poëzie. Het waren er zoveel dat het leidde tot verzuchtingen in de toenmalige pers en tot sarcastische opmerkingen van Frederik de Grote, die het afzeggen van de voorbereidingen op het carnavalsfeest maanden na de ramp overdreven vond.

Verder lezen?



Welkom op filosofie.nl!

Speciaal voor nieuwe bezoekers selecteerden wij negen inspirerende artikelen. Lees waarom onderzoek naar geluk niet deugt, zes soorten vervreemding op de werkvloer, hoe Socrates de opkomst van Trump al voorspelde, en meer...

Lees meer
Ik lees graag later

Als u hier uw e-mailadres achterlaat, dan sturen wij het kennismakingsdossier naar u toe. U kunt het dan op ieder gewenst moment lezen.