Alle macht aan de filosoof-koning
Plato (ca. 427-347 v.Chr.)
Op het eerste gezicht lijkt Plato (427-347 v.Chr.) een onschuldig denker. Wat voor kwaad schuilt er nou in zijn uitgangspunt dat de mens uit een lichaam en een ziel bestaat? Of in zijn opvatting dat de waarneembare wereld om ons heen een flauwe afspiegeling is van de hogere Ideeënwereld? De Oostenrijks-Britse filosoof Karl Popper (1902-1994) denkt daar anders over. In zijn werk De open samenleving en haar vijanden (1945) wijst hij op een gevaarlijke kant van Plato’s denken.
De Griekse denker ontwerpt in zijn utopische dialoog De staat (of ‘Het bestel’) een zogeheten ‘gesloten samenleving’, zegt Popper. Hiermee bedoelt Popper een onrechtvaardige en autoritaire maatschappij waarin sociale mobiliteit – opklimmen of afdalen op de maatschappelijke ladder – onmogelijk is. In Plato’s ideale staat zijn er namelijk drie groepen mensen met elk hun eigen taak: de filosoof-koningen of bestuurders, de wachters of militairen en de arbeiders. Deze drie groepen belichamen ook specifieke deugden. Zo representeert de filosoof-koning wijsheid, de wachter dapperheid en de arbeider matigheid. Als deze drie groepen zich aan de hiërarchie houden en eendrachtig met elkaar samenwerken, is er volgens Plato sprake van rechtvaardigheid.
Popper vindt deze staatsinrichting echter alles behalve rechtvaardig. De filosoof-koning blijkt niets meer of minder dan een tiran. Zijn macht (of haar macht, want Plato maakt in zijn utopie ook ruimte voor vrouwen) berust op onfeilbaar inzicht in de drie hoogste Ideeën: het Goede, het Ware en het Schone. Wachters of arbeiders kunnen nooit in deze kennis delen en dienen de filosoof-koning dan ook altijd te volgen. Bovendien is het voor hen onmogelijk om naar een hogere sociale klasse op te stromen. Zo bezien vormt Plato’s staatsfilosofie helemaal geen utopie, maar juist een duister pleidooi voor autoritarisme. Maar als je zijn ideale staat in zijn historische context bekijkt, valt Plato’s denken toch nog best mee. De toentertijd daadwerkelijk bestaande autocratieën, zoals de stadsstaat Sparta, waren een stuk harder en autocratischer dan zijn utopische fantasie.
Plato is een Griekse denker die aan de basis staat van de westerse filosofie. In zijn dialogen speelt zijn leermeester Socrates, die zelf niets geschreven heeft, steevast de hoofdrol.
Weg met arm en rijk
Karl Marx (1818-1888)
Als gevaarlijke filosofie gaat over denken dat tot actie aanzet, scoort Karl Marx hoge ogen. Zijn oproep uit Het communistisch manifest (1847, geschreven samen met Friedrich Engels) vormt daarvan de meest welsprekende uiting: ‘Proletariërs aller landen, verenigt u!’ Ook stelt hij: ‘Tot dusver hebben de filosofen over de wereld nagedacht. Waar het echter op aankomt, is om haar te veranderen.’
De verandering die Marx (1818-1883) beoogt, is het vernietigen van het kapitalistische systeem. Volgens hem is het kapitalisme de bron van alle kwaad, omdat het de tweedeling tussen rijk en arm genereert. De klasse van de armen of het proletariaat is veruit in de meerderheid, maar moet zich kapotwerken voor de klasse van de rijken of de bourgeoisie, die alle macht en productiemiddelen bezit. Daarom moeten de arbeiders via een communistische revolutie in opstand komen tegen hun directeuren en de weg vrijmaken voor de klasseloze maatschappij. In de marxistische utopie bestaat geen privébezit meer en is het verschil tussen rijk en arm opgeheven.
Wie was Karl Marx?
Marx’ filosofie lijkt mooi op papier, maar de uitwerking laat, op z’n zachtst gezegd, te wensen over. De communistisch bestuurde landen ontaardden vaak in dictaturen, zoals Rusland onder Stalin of Cuba onder Castro. Noord-Korea, vaak omschreven als ’s werelds hardste totalitaire staat, wordt eveneens geregeerd volgens uitgangspunten die door het communisme zijn geïnspireerd. Je zou deze dictaturen uit het heden en het verleden als bewijs kunnen opvatten dat Marx een gevaarlijke denker is. Op die manier heeft Karl Popper gelijk met zijn uitspraak dat ‘de poging om de hemel op aarde te vestigen steevast op de hel uitloopt’. Het is echter ook mogelijk om Marx zelf niet als de boosdoener te zien, maar wel degenen die zich door zijn gedachtegoed schaamteloos verrijkten en nog altijd verrijken.
Karl Marx is met Het communistisch manifest de belangrijkste denker van het communisme. Hij pleit voor een einde aan het kapitalisme en regering door arbeiders.
De wijsheid ligt in het Westen
Martin Heidegger (1889-1976)
Het ligt voor de hand om het denken van Martin Heidegger als gevaarlijk te bestempelen vanwege zijn nazisympathieën. Aan het begin van het Hitler-regime stond hij vierkant achter de Führer. Zijn sympathie voor de NSDAP bekoelde overigens snel (hoewel hij zijn lidmaatschap niet opzegde) en na de Tweede Wereldoorlog moest hij boete doen: hij kreeg een collegeverbod tot zijn emeritaat in 1951. Heideggers geschriften bevatten echter een andere, potentieel gevaarlijke tendens.
Deze duistere kant komt duidelijk naar voren in het beruchte interview dat enige tijd na Heideggers dood in weekblad Der Spiegel werd gepubliceerd. Als antwoord op de vraag wat de kern van zijn filosofisch project uitmaakt, zegt hij: de zijnsleer of ontologie opnieuw doordenken. Door de vraag naar het zijn opnieuw te stellen, kan de filosofie radicaal worden vernieuwd. Maar deze vernieuwing is volgens hem alleen mogelijk vanuit de westerse traditie: ‘Het is mijn overtuiging dat alleen vanuit de plek in de wereld waar de moderne, technische wereld is ontstaan, een ommekeer kan worden voorbereid. Deze kan niet plaatsvinden door zenboeddhisme of andere oosterse wereldervaringen over te nemen. Voor het omdenken heb je de hulp van de Europese traditie en haar vernieuwing nodig.’
Heideggers postume woorden liegen er niet om: filosofie is een westerse aangelegenheid. Andere culturen, zoals de Chinese en de Japanse, hebben wel een ‘ervaring van de wereld’, maar die staat niet op hetzelfde niveau als wijsgerige reflectie. Deze positie van Heidegger wordt nog essentialistischer als je die verbindt met zijn beruchte uitspraak dat er maar twee talen zijn waarin de mens fatsoenlijk kan filosoferen, namelijk Oudgrieks en Duits. Hiermee lijkt Heidegger de kampioen van exclusivistisch denken. Het Westen (lees: Duitsland) heeft het monopolie op de filosofie. Van daaruit is het maar een kleine stap om te zeggen dat alle andere culturen minderwaardig zijn.
Martin Heidegger is een Duitse filosoof die zich bezighoudt met het zijn, onder meer in zijn hoofdwerk Zijn en tijd. Toen Adolf Hitler aan de macht kwam, sloot hij zich aan bij de nazi’s.
Volg je eigenbelang
Ayn Rand (1905-1982)
Vraag Donald Trump naar zijn favoriete schrijvers en hij noemt onder anderen Ayn Rand. De Amerikaanse president zou zich zelfs identificeren met de eigengereide architect Howard Roark uit haar roman De eeuwige bron (1943). Dit ‘heldhaftige’ personage komt over als een volkomen egocentrisch, puur naar eigen succes strevend individu. Vanwege zulke opvattingen zou Rand een filosofische onderbouwing van Trumps autocratische beleid leveren. Het is echter de vraag of de Amerikaanse president Rand wel goed gelezen heeft, want de grondlegster van het zogeheten ‘objectivisme’ zei eens: ‘Primair pleit ik niet voor kapitalisme, maar voor egoïsme; en primair pleit ik niet voor egoïsme maar voor de rede. Als de rede erkend en consistent toegepast wordt, volgt al het andere.’
Als jonge vrouw neemt Rand al afscheid van het idee dat de mens gestuurd wordt door een hogere macht. In plaats daarvan stelde zij het individu centraal, dat zich enkel door zijn eigen rationaliteit laat leiden. Het individu zoals Rand hem het liefst ziet, volgt zijn welbegrepen eigenbelang. Dat eigenbelang stuit op een grens als het zichzelf in de weg zit; soms kan het immers in je eigenbelang zijn om rekening te houden met de ander. De beste staatsvorm waarin wij ons als geboren egoïsten kunnen ontplooien, is volgens Rand de nachtwakersstaat: de overheid dient zich zo min mogelijk met ons leven te bemoeien en mag ons in geen geval normen en waarden opleggen.
Ayn Rand: de literaire egoïst
Gezien deze filosofie zou Rand het waarschijnlijk compleet oneens zijn met Trump. Autoritaire trekjes, populisme en het willen inperken of zelfs aan je laars lappen van individuele rechten, gaan lijnrecht in tegen haar filosofie, die op de vrijheid van het individu is gericht. Probleem van Rands werk blijft dat het gemakkelijk misbruikt kan worden door machtige individuen. We zijn immers niet allemaal in staat om een heroïsche Howard Roark te worden. Wie beschermt dan de zwakkeren?
Ayn Rand is een Russisch-Amerikaanse filosoof. In haar romans en non-fictiewerk toont ze zich voorstander van een heroïsch mensbeeld en grote politieke vrijheden.
