Log in

Wachtwoord vergeten?

Word lid Log in Contact

Filosofie.nl

FM nr. 4/2003

Thomas Hobbes: ‘Morele ergernis is de bron van oorlog’

Pieter Pekelharing

Oorlogen zijn het gevolg van ‘morele ergernis’, zei Hobbes in de zeventiende eeuw. Een actuele analyse: ‘Amerikanen blijken nog steeds uitermate trots op hun vrijheid en hun soevereine staat, die eigenmachtig de wereld in goed en kwaad indeelt.’
 
Thomas Hobbes (1588-1679) behoorde tot een kring van internationale geleerden, waaronder figuren als Hugo de Groot en John Locke, die de Europese geloofsoorlogen van zeer nabij hadden meegemaakt. Allemaal waren ze van mening dat de traditionele moraal en politiek in het licht van die oorlogen hadden gefaald. Om orde tussen diep verdeelde mensen te scheppen, hoopten ze een aantal fundamentele regels voor het samenleven op te stellen, waarover burgers het ondanks de verdeeldheid eens konden worden. Niet alleen verwachtten ze op die manier de betrekkingen tussen mensen en staten binnen Europa te verbeteren, ze hoopten ook dat die regels als gids konden dienen voor de relaties tussen Europa en de zojuist ontdekte 'nieuwe wereld'. Juist in een periode waarin verschillende geloofsrichtingen in Europa waren ontstaan en Europeanen zich opmaakten de rest van de wereld te veroveren, was het uiterst belangrijk te laten zien volgens welke principes burgers met elkaar konden samenleven en -werken, zonder het over hun geloof of cultuur eens te hoeven worden.

Enerzijds hoopten deze geleerden, die ook wel de moderne natuurrechttheoretici worden genoemd, een dam te kunnen opwerpen tegen het religieuze fanatisme; anderzijds poogden ze een halt toe te roepen aan de verbreiding van het scepticisme, de groeiende twijfel aan de vermogens van de rede, de tanende hoop dat de strijdende partijen ooit nog op een redelijke manier bij elkaar konden worden gebracht. Volgens de natuurrechttheoretici was het zinloos bij de politieke oplossing van de gerezen conflicten op de eigen traditionele moraal terug te vallen. Die was immers mede inzet van het conflict geworden. De politieke betrekkingen tussen mensen moesten dan ook op kunstmatige, niet op traditionele wijze worden geregeld.

De natuurrechttheoretici trachtten met hun programma de volgende problemen op te lossen. Er moest een regering komen die niet tot onderdrukking of oorlog leidde, of hartstochten opwekte die voor ieders zelfbehoud schadelijk waren. Ze wilden een schikking tussen religie en politiek vinden die een einde aan de geloofsoorlogen kon maken. En ze hoopten een bestuursvorm of -techniek te ontwikkelen, die verenigbaar was met de nieuwe politieke en economische machtsconstellatie in Europa, waarin - in vergelijking met de vijftiende en zestiende eeuw - veel meer mensen en groepen over een ‘vrije wil’ beschikten dan voorheen. Hoe, kortom, door oorlog vrijgevochten mensen van de noodzaak van politiek gezag te overtuigen?

 

Natuurtoestand

Om deze vraag te beantwoorden trachtten de natuurrechttheoretici zich een 'natuurtoestand' voor te stellen waarin nog geen politiek gezag bestond en mensen inderdaad vrij en gelijk waren. Hoe gedragen mensen zich in een dergelijke staat? Wat beweegt hen die toestand te verlaten en welke rationeel aanvaardbare politieke alternatieven doen zich dan voor? Vergeleken met de feitelijke situatie waarin de natuurrechttheoretici verkeerden, speelde de discussie over de natuurstaat zich op een hoog niveau van abstractie af. In Hobbes' beschrijving van de natuurtoestand wordt bijvoorbeeld geen enkele keer gewag gemaakt van de burgeroorlog in Engeland. De keuze voor een dergelijke abstracte beschrijving hing nauw samen met de overtuiging van de natuurrechttheoretici dat de dilemma's die ze schetsten en de oplossingen waar ze mee kwamen van algemene aard waren. Ondanks het hoge abstractieniveau deden de natuurrechttheoretici echter hun uiterste best de natuurstaat zo realistisch mogelijk te beschrijven. Om als een overtuigende toetssteen voor het politieke gezag te kunnen fungeren, moest ze een reële optie vormen.
 

Verder lezen?

In een tijd waarin autoriteit, waarheid en het publieke debat onder druk staan kan filosofie met heldere analyses richting geven. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar € 4,99 per maand. U krijgt daarmee toegang tot alle artikelen uit Filosofie Magazine en Wijsgerig Perspectief plus exclusieve achtergrondartikelen, interviews en portretten. Of bestel de losse editie na.

InloggenLid Worden