Home Hoe vrij zijn wij? Het antwoord van Sartre

Hoe vrij zijn wij? Het antwoord van Sartre

Door Ger Groot op 05 maart 2013

03-2003 Filosofie magazine Lees het magazine
Het meisje spéélt dat ze niet in de gaten heeft dat hij haar wil versieren, de ober spéélt dat hij niets liever doet dan zijn klanten te bedienen. Een vrij mens speelt een rol van iemand – die hij niet is. Treffende observaties van Jean-Paul Sartre in de integrale vertaling van zijn hoofdwerk: Het zijn en het niet.
 
Vele malen moet hij haar al hebben gezien: het meisje dat voor het eerst een afspraakje heeft gemaakt en nu op het terras aan haar tafeltje zit. Tegenover haar de man die zegt dat hij haar geweldig vindt. Hij weet dat zij dat graag hoort en als beloning gedachteloos haar hand laat strelen. Maar hij weet ook dat die gedachten terugkomen wanneer hij verder gaat. Dan versteent haar hand en trekt ze deze verontwaardigd terug.

Misschien is hij zelf ooit die man geweest. Maar nu beschrijft hij met borende objectiviteit wat hij haar ‘kwade trouw’ noemt. Willen-weten en niet-willen-weten: dat is de spil waaromheen haar strategie draait. Zo geniet ze van een vleug erotiek, zonder de vluchtweg af te sluiten voor een ál te hete aandrang. Zij is dubbelhartig en hij veroordeelt haar erom.

Jean-Paul Sartre was een strenge leermeester toen hij zijn hoofdwerk Het zijn en het niet schreef en het terrasmeisje was een van zijn slachtoffers. Er zouden er meerdere volgen. De kelner in hetzelfde café bleek al even dubbelzinnig in zijn nét te gedienstige bediening, maar hem viel Sartre er minder hard om. Dat hij eerder speelde kelner te zijn dan met zijn beroep samen te vallen, pleitte eerder voor hem. Achter zijn robotachtige gebaren bleef hij zichzelf: een vrij mens die een rol moet vervullen maar deze niet is.
 

Zo vergaat het ons tenslotte allemaal, net zoals ieder van ons de ervaring kent door een park te lopen en de blik te kruisen met een onbekende die hem tegemoet komt, en door een zeker onbehagen te worden bevangen. Rampzaliger is ons lot wanneer we loerend door een sleutelgat betrapt worden in de gang van een hotel. Wat in het park een direct weer vervliegend crisismoment was, wordt nu een doodsstrijd. Hoe de blik te weerstaan van wie mij ziet en weet wie hij voor zich heeft: een jaloerse echtgenoot?

Warmbloedige wezens

Die voorbeelden liggen als kleine herkenningsmomenten verstrooid over het betoog van Het zijn en het niet. Ze moeten in belangrijke mate aan het succes van het boek hebben bijgedragen. Aan de wijsgerige exposés daarin kan het niet gelegen hebben. Wie onvoorbereid aan het boek begint, wordt vanaf de eerste bladzijde geconfronteerd met filosofische discussies die doen duizelen.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Een kerk voor het vrije woord
Een kerk voor het vrije woord

Een kerk voor het vrije woord

De Balie opende vorige week zijn deuren als gebedshuis, op grond van een heilig geloof in democratie, de rechtsstaat en de heilzame, bindende werking van cultuur. Waarom zou een cultuur- en debatcentrum zich anno 2022 geen seculiere kerk mogen noemen? We vroegen het Balie-directeur Yoeri Albrecht en Denker des Vaderlands Paul van Tongeren.

Lees meer
Weekendlijstje: Geheimen
Weekendlijstje: Geheimen

Weekendlijstje: Geheimen

Deze week werd duidelijk dat premier Rutte jarenlang eigenhandig sms’jes van zijn oude Nokia verwijderde. De premier heeft naar eigen zeggen “nooit bewust” belangrijke zaken verborgen, maar de oppositie ziet een patroon van het achterhouden van informatie. Naar aanleiding van het sms-debat, dit weekend een lijstje over geheimen.

Lees meer
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Niet-westerse filosofie

Bertrand Russell over ‘het probleem van China’

Toen de Britse filosoof Bertrand Russell een jaar lesgaf in China, raakte hij diep onder de indruk van het land. Vooral het vermogen van de bevolking om gelukkig te zijn raakte hem. Wel maakte hij zich zorgen over de groeiende invloed van het Westen. Is het China gelukt om zijn eigenheid ten opzichte van het Westen te bewaren?

Lees meer
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

S10 staat dit weekend in de finale van het Eurovisie Songfestival. Tijdens een interview bij Matthijs gaat door vertelt ze dat ze zichzelf toestemming heeft gegeven om haar dromen na te jagen en dit avontuur aan te gaan. Het resultaat: meer zelfinzicht en een bijzondere prestatie. Dit weekend een lijstje over durven beginnen, presteren, en jezelf leren kennen.

Lees meer