Determinisme

Determinisme is het idee dat alle gebeurtenissen in het universum oorzakelijk vastliggen. Elke gebeurtenis heeft noodzakelijk een oorzaak en is zelf weer de oorzaak van nieuwe gevolgen. De term komt van het Latijnse woord determinare, wat ‘afbakenen’ of ‘vaststellen’ betekent.

Het determinisme vindt zijn oorsprong in de klassieke oudheid. De Griekse filosoof Aristoteles (384 v. Chr.–322 v. Chr.) houdt zich al bezig met de vraag of alles oorzakelijk bepaald is, of de mens vrije keuzes kan maken en of de toekomst vastligt. Volgens Aristoteles’ teleologisch determinisme werkt alles in de wereld naar een bepaald doel toe. Stoïcijnse denkers als Zeno van Citium (ca. 340-262 v.Chr.) en Marcus Aurelius (121-180) geloven niet in een einddoel, maar hangen wel een causaal determinisme aan: alles ligt vast in een onvermijdelijke keten van oorzaak en gevolg.

Sommige denkers zien God als het beginpunt van al die oorzaken. Zo beweert de Duitse filosoof Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716) dat niets anders had kunnen zijn dan het is, omdat God alleen de best mogelijke wereld geschapen heeft. Mede dankzij ontwikkelingen in de wetenschap ontstaat later het idee dat de wereld bepaald wordt door onveranderlijke natuurwetten.

Als alles oorzakelijk vastligt, ben je dan wel vrij om te doen wat je wil? Oftewel: is het determinisme verenigbaar met de vrije wil? Nee, denkt de Nederlandse filosoof Baruch Spinoza (1632-1677). Volgens hem is ook het doen en laten van de mens door natuurwetten bepaald. Door dit feit te accepteren, kun je gelukkig worden.

Volgens de zogeheten ‘compatibilisten’ sluit het determinisme een vrije wil helemaal niet uit. De Amerikaanse filosoof Daniël Dennett (1942-2024) beargumenteert bijvoorbeeld dat het bestaan van een vrije wil niet afhangt van het gegeven of onze keuzes voortkomen uit een keten van oorzaken. Zolang we kunnen handelen op basis van onze eigen redenen en waarden, is het niet van belang of we überhaupt anders hadden kunnen kiezen.