Home Twintig beste ideeën Positieve en negatieve vrijheid
Twintig beste ideeën

Positieve en negatieve vrijheid

Door Sebastien Valkenberg op 10 juli 2012

Positieve en negatieve vrijheid
07-2012 Filosofie magazine Lees het magazine

Dit artikel krijgt u van ons cadeau

Wilt u onbeperkt toegang tot de artikelen op Filosofie.nl? U bent al abonnee vanaf €4,99 per maand. Sluit hier een abonnement af en u heeft direct toegang.

Positieve en negatieve vrijheid

Isaiah Berlin (1909-1997)
Van positieve vrijheid is volgens Berlin sprake als mensen ‘meester over zichzelf zijn’. Daartegenover plaatst hij de negatieve vrijheidsopvatting: de afwezigheid van dwang door andere mensen.

Wat is het?
Berlin laat zien hoe vrijheid in zijn tegendeel kan omslaan. Vrijheid kun je niet afdwingen.

Wat doet het?
Een gezonde argwaan jegens wereldverbeteraars. Een rookverslaafde zijn sigaretten verbieden en tegelijk volhouden dat hij wordt bevrijd, gaat niet.

Kun je mensen dwingen vrij te zijn? Veel beleidsmakers lijken hier vanuit te gaan als ze pleiten voor opgelegde hulp aan mensen die ongezond leven – ‘leefstijlinterventies’ in jargon – én tegelijk volhouden dat van  betutteling geen sprake is. Voor dit type redenering waarschuwde de Engelse filosoof Isaiah Berlin al. Hij maakte de risico’s zichtbaar door twee vormen van vrijheid haarscherp uit elkaar te houden: de positieve en de negatieve variant.

Zijn filosofie
Van positieve vrijheid is volgens Berlin sprake als mensen ‘meester over zichzelf zijn’. Doorslaggevend is dat ze ergens welbewust toe besluiten. In deze opvatting, die onder meer wordt verdedigd door Plato, Jean-Jacques Rousseau en Immanuel Kant, staat vrijheid gelijk aan zelfbepaling. Daartegenover plaatst hij de negatieve vrijheidsopvatting van John Locke en John Stuart Mill: de afwezigheid van dwang door andere mensen. Alleen zonder andermans bemoeienis zijn we vrij.

Historische achtergrond
Dankzij Two Concepts of Liberty groeide Berlin, hoogleraar in de politieke en sociale theorie in Oxford, uit tot één van de grote liberalen uit de twintigste eeuw. Met het onderscheid tussen positieve en negatieve vrijheid werpt hij een wal op tegen allerlei vormen van paternalisme. Recent nog – de tekst van Berlin verscheen in 1958 – hadden het nazisme en communisme laten zien waartoe een opdringerige staat in extremis kon leiden.

Probleem
Positieve vrijheid laat zich makkelijk misbruiken. Mag iemand die rookt, zwicht voor de vette hap en lui op de bank hangt zichzelf autonoom noemen? Weliswaar is niet letterlijk sprake van slavernij, gaat de redenering, maar hij ligt wel aan de ketting van zijn irrationele verlangens. Dan ligt het voor de hand om hem een handje te helpen, desnoods met dwangmiddelen. Berlin laat zien dat zo de deur open komt te staan voor een riskante politiek van goede bedoelingen. Onder het mom van bevrijding kunnen immers tal van maatregelen worden verdedigd – waarvan ‘leeftstijlinterventies’ nog relatief onschuldig zijn.

Oplossing
De enige echte vrijheid is de negatieve versie. Alleen daarmee wordt voorkomen dat forse ingrepen worden verkocht als maatregelen die ons in werkelijkheid zouden bevrijden. Zulke beperkingen zijn soms onvermijdelijk – denk aan de maximumsnelheid op de snelweg –, maar ze blijven vormen van dwang. Ingrijpen in iemands leven én pretenderen dat van bevoogding geen sprake is, gaat niet. Dat is van twee walletjes eten. Niemand die ons zo scherp op deze listige valkuil wees als Isaiah Berlin.

Meer weten over Isaiah Berlin? In de reeks Kleine klassieken van uitgeverij Boom verscheen:
Twee opvattingen over vrijheid, door Isaiah Berlin

Relevante berichten

Scheiding lichaam en geest
Scheiding lichaam en geest
Twintig beste ideeën
Voor leden

Scheiding lichaam en geest

Scheiding lichaam en geest René Descartes (1596-1650) Luisteren naar een mooi muziekstuk is meer dan een paar kleuren op een hersenscan. Wat is het idee? Geest en lichaam zijn voor Descartes twee verschillende zaken. De mens is niet zijn brein. Hoe passen… Read More

Lees meer
Schadebeginsel
Schadebeginsel
Twintig beste ideeën

Schadebeginsel

Schadebeginsel John Stuart Mill (1806-1873)Met het schadebeginsel geeft Mill antwoord op de vraag wanneer iemands vrijheid mag worden ingeperkt. Wat is het? Definieert de grenzen van individuele vrijheid. Zo lang een ander er geen schade van ondervindt, mag ik doen en zeggen wat ik wil. Wat doet het? Biedt ruimte aan afwijkende meningen en levensstijlen. Onwelgevalligheid is geen criterium om opvattingen te weren. Formeel heeft iedereen het recht om zich in alle vrijheid uit te drukken, maar lang niet elke mening wordt evenzeer op prijs gesteld als de andere. In een samenleving zijn sommige opinies zo dominant dat ze kunnen leiden tot sociale druk – wat kan leiden tot wat we tegenwoordig politieke correctheid noemen. Deze druk kan zo groot worden dat mensen besluiten afwijkende meningen voortaan voor zich te houden. De Engelse filosoof John Stuart Mill schiet deze dissidenten te hulp met het schadebeginsel. Read More

Lees meer
Gulden Middenweg
Gulden Middenweg
Twintig beste ideeën

Gulden Middenweg

Gulden middenweg Aristoteles (384 v.Chr-322 v.Chr.)De deugd is het midden tussen twee extremen, maar Aristoteles pleit niet voor middelmatigheid! Wat is het idee? Volgens Aristoteles is de deugd het midden tussen twee extremen. Zo houdt moed het midden tussen lafheid en roekeloosheid. Hoe passen we het toe? Het is geen pleidooi voor middelmaat, maar juist voor een optimum. Daarom een uitstekend middel tegen de zesjescultuur.   Wie zegt dat het onderwijs lijdt aan een zesjescultuur trapt een open deur in. Vind maar eens iemand die deze claim niet onderschrijft. De kunst is natuurlijk om hieraan voorbij te komen. Vanuit Den Haag komen richtlijnen, zoals selectie aan de poort, maar zijn die voldoende om de leergierigheid onder studenten te vergroten? Voeg daar dan tenminste een stevige dosis Aristoteles aan toe. Dat raadt Paul van Tongeren aan, hoogleraar wijsgerige ethiek in Nijmegen en Leuven. Het is de hoogste tijd voor een rehabilitatie van een kernnotie van Aristoteles: de gulden middenweg. Van Tongeren legt uit hoe we dit beginsel moeten begrijpen. Read More

Lees meer
Linguistic turn
Linguistic turn
Twintig beste ideeën
Voor leden

Linguistic turn

Een roos heeft voor geliefden een andere betekenis dan voor biologen. Ludwig Wittgenstein (1889-1951) laat zien dat taal de werkelijkheid vormt. Dit idee is de aanzet van de talige wending (linguistic turn) in de filosofie.  Wat is het?… Read More

Lees meer