Log in

Wachtwoord vergeten?

Word lid Log in Contact

Filosofie.nl

FM nr. 1/2018

John Locke: Denk als een rebel

Bart Coster
Freelance filosofiejournalist

John Locke komt in verzet tegen de macht van de traditie en pleit ervoor zelf te denken. Maar, waarschuwt de Britse filosoof: met deze vrijheid van denken en spreken komt de plicht om ook goed na te denken. En dat is lastiger dan je denkt. 

John Locke wordt in 1632 geboren op het Engelse platteland, in een bevoorrecht gezin uit de hogere middenklasse. Door zijn scherpe verstand en de connecties van zijn vader kan hij aan de universiteit van Oxford studeren. Daar is hij niet erg onder de indruk van deze zeer goed bekendstaande universiteit: de middeleeuwse scholastiek waarin hij les krijgt noemt hij ‘geleerd koeterwaals’. 

Locke weigert de lessen uit het verleden zomaar over te nemen en laat zich leiden door een doe-het-zelfmentaliteit: hij pleit voor een democratisering van kennis, moraal, politiek en religie. Niet alleen geleerden, priesters of koningen kunnen weten wat waar, goed en rechtvaardig is, ook jij en ik kunnen dat. Maar hoewel iedereen zelf zijn verstand kan gebruiken, kan niet iedereen dit ook goed: je moet je verstand trainen, vindt Locke. Met deze doe-het-zelffilosofie laat Locke Europa afscheid nemen van de duistere Middeleeuwen en trekt het de moderne tijd in. 

Tekst loopt door onder afbeelding

Illustratie: Maartje de Sonnaville
 

Merkwaardig web

Lockes afkeer van de scholastieke filosofie waarin hij les had gekregen klinkt door in zijn latere werk, waarin hij mensen aanspoort om zelf hun verstand te trainen en te gebruiken. Hij wordt al vroeg lid van de Royal Society, een nog steeds invloedrijke vereniging van wetenschappers, waarvan het motto Nullius in verba is – niks in woorden. Het gevaar van woorden is dat we, net als de scholastici, verstrikt raken in ‘een merkwaardig en onverklaarbaar web’ waarin woorden alleen maar naar elkaar verwijzen en niet naar de werkelijkheid. Daar schiet niemand wat mee op, stelt Locke.

Locke is een van de eerste voorvechters van het empirisme; volgens hem komt werkelijke kennis voort uit de waarneming. Experimenten helpen om dat inzicht te verkrijgen. Het succes van de experimentele methode was niet vanzelfsprekend, en is te danken aan de pioniers van het empirisme, van wie Locke misschien wel de belangrijkste is geweest. Tegenwoordig vinden we het doodnormaal dat wetenschappers proeven doen om kennis te vergaren, maar voor het rationalisme, de tegenhanger van het empirisme, was dat allesbehalve vanzelfsprekend. Volgens die stroming is onze waarneming onbetrouwbaar en kunnen we alleen zekere kennis verkrijgen door ons puur met onze rede op de werkelijkheid te richten. De Fransman René Descartes en de Nederlander Baruch de Spinoza, beiden tijdgenoten van Locke, zijn hier goede voorbeelden van. Zij leiden allebei hun model van de werkelijkheid helemaal af van principes en aannames, zonder dat er een wetenschappelijk experiment of een waarneming aan te pas komt. 

Verder lezen?

In een tijd waarin autoriteit, waarheid en het publieke debat onder druk staan kan filosofie met heldere analyses richting geven. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar € 4,99 per maand. U krijgt daarmee toegang tot alle artikelen uit Filosofie Magazine en Wijsgerig Perspectief plus exclusieve achtergrondartikelen, interviews en portretten. Of bestel de losse editie na.

InloggenLid Worden