Kunnen we nog filosofisch leven?

Kun je door filosofie beter leven? Toen de wijsbegeerte in de Griekse oudheid ontstond draaide ze om de zoektocht naar het goede leven, zegt filosoof Ype de Boer (1989). ‘Socrates benadrukte dat filosofie begint bij het niet-weten. Daarmee had hij het niet over een gebrek aan informatie, maar over het inzicht dat we de dingen die ons het meest aangaan, die het leven de moeite waard maken, niet kennen: wat is goed, wat is waar, wat is mooi? Dat inzicht leidde veel Griekse filosofen naar een leven van onderzoek en verwondering.’

Dat filosofische leven is aan de westerse academie op de achtergrond geraakt, ziet De Boer. ‘Filosofie wordt in onze tijd vaak ondergeschikt gemaakt aan andere vormen van leven. Zo wordt de beoefening van filosofie vaak gerechtvaardigd door te verwijzen naar politieke doeleinden of naar vaardigheden die je leert en die je ook buiten de filosofie goed kunt gebruiken, zoals kritisch redeneren en analyseren. Maar zelden gaat het nog om de filosofie als een activiteit die waardevol is op zichzelf. Terwijl filosofische vragen iedereen aangaan: wie ben ik? Wat betekent het om te bestaan? Waar komen we vandaan? Waar gaan we heen?’

Is een werkelijk filosofisch leven in onze tijd dus nog mogelijk? Die vraag wil De Boer, werkzaam aan de Radboud Universiteit in Nijmegen en als bijzonder hoogleraar verbonden aan de North-West University in Zuid-Afrika, verkennen met het nieuwe filosofische initiatief Thaumas, vernoemd naar de Griekse god van de verwondering. Hij richtte het op met zijn vrienden Robert Vinkesteijn en Paul Trouerbach. Alle drie de oprichters hebben een andere filosofische expertise: Vinkesteijn, werkzaam aan de Universiteit Utrecht, is een kenner van de Griekse filosofie; Trouerbach is naast afgestudeerd filosoof ook in India opgeleid als boeddhistisch monnik; en De Boer verdiepte zich aan de universiteit in het denken van hedendaagse westerse filosofen als Foucault, Arendt, Heidegger, Butler en Agamben.

Met Thaumas willen de drie filosofen openbare symposia organiseren, bijeenkomsten waar geïnteresseerden een dag lang deze vragen samen onderzoeken. Het eerste symposium vindt plaats op 12 december 2026 en zal in het teken staan van vita contemplativa, het ‘beschouwende leven’: is daar in onze haastige wereld nog wel ruimte voor?

De Boer: ‘In de oudheid en de middeleeuwen was het nog gebruikelijk dat mensen hun leven aan de beschouwing wijdden, bijvoorbeeld aan de Academie of in het klooster. Ook in de oosterse filosofie zijn daar allerlei varianten van. Maar in het moderne westen is dat niet zo vanzelfsprekend meer. Het dichtst in de buurt komt de wetenschapper, maar dat is een beroep, geen vorm van leven: van negen tot vijf ben je scheikundige, maar daaromheen leef je je echte leven. Bovendien moeten we de wetenschap steeds meer uitleggen in termen van maatschappelijk en praktisch nut. Is het voor ons nog mogelijk om te beschouwen, te denken, te verwonderen, zonder dat ergens anders voor in te zetten?’

Vinkesteijn, Trouerbach en De Boer geven op 12 december elk een lezing vanuit hun eigen expertise, waarna er gezamenlijk wordt nabesproken. ‘Ik zal zelf openen met de analyse van de Duits-Koreaanse filosoof Byung-Chul Han, die zegt dat we in een “burn-outmaatschappij” leven: een hyperactieve samenleving waarin contemplatie niet meer is dan een soort powernap. Nietsdoen mag alleen zodat je daarna extra efficiënt, productief en actief kan zijn.’

Antieke en oosterse tradities die draaien om een contemplatief leven, zoals het stoïcisme en het boeddhisme, treffen een vergelijkbaar lot, zien De Boer, Vinkesteijn en Trouerbach: ze worden vertaald naar onze westerse maatschappij en in dienst gezet van doelen als productiviteit en efficiëntie. De Boer: ‘Hoe erg is dat? En wat gaat daarbij verloren? Dat willen we samen onderzoeken.’