Hoe worden we gelukkig?

Meer dan ooit hebben we alle grondstoffen voor geluk tot onze beschikking. Nooit eerder in de geschiedenis hadden we zo veel vrij besteedbaar inkomen om leuke dingen mee te doen, en met een 36-urige werkweek zou er genoeg tijd over moeten blijven om jezelf naar hartenlust te ontplooien. Nederland stond in het Wereldgeluksrapport van 2026 op een stralende zevende plaats, enkel de ultragelukkige Scandinaviërs en Costa Ricanen scoren beter. ‘Als je maar gelukkig bent,’ horen we vaak. En dat zijn we.

Tegelijkertijd klinkt er een heel ander geluid. Ondanks al ons geluk zouden we in een ‘zingevingscrisis’ verkeren. Sterpsychiaters als Dirk De Wachter adviseren dwingend om ons vizier te verschuiven van onhaalbaar geluk naar de meer nederige zingeving. Maar hoe? Lege nesten worden opgevuld met een hond, midlifecrises behandeld met een motorrijbewijs, en jonge mensen met een masterdiploma worden meubelmaker of bakker.

Dit artikel zal je niet gelukkiger maken, en misschien ook geen zin aan je leven geven. Filosofie die dat meent te kunnen is waarschijnlijk vooral bedoeld om boeken en workshops aan het grote (en ongelukkige?) publiek te kunnen slijten. Maar geluk en zingeving zijn wel degelijk filosofische thema’s. Hoe gaan ons immense geluk en ons enorme gebrek aan zingeving samen? Hoe verhouden geluk en betekenis zich tot elkaar? En kan het juist dat tomeloze streven naar geluk zijn dat zingeving in de weg staat?

‘Geluk wordt meestal hedonistisch ingevuld: als een subjectief, positief gevoel,’ zegt filosoof Annemarie van Stee, die aan de Radboud Universiteit onderzoek doet naar zinvol leven. ‘Iets als mantelzorgen gaat vaak gepaard met vermoeidheid en frustratie, en maakt dus niet per se gelukkig. Maar wanneer het voortkomt uit liefde is het wel heel zinvol.’

Volgens Van Stee is het werk van filosoof Susan Wolf (1952) invloedrijk in het denken over betekenis. Lange tijd werd menselijk gedrag vooral verklaard door twee motivaties: enerzijds geluk, het egoïstische streven naar genot, en anderzijds moraliteit, dat wat je voor het welzijn van anderen doet. Volgens Wolf schiet dat kader tekort. Stel dat je een vriend helpt met verhuizen: je zou kunnen zeggen dat je dat doet omdat je er een goed gevoel van krijgt, of omdat je plichtsbesef het je ingeeft. Maar dat dekt de lading niet, meent Wolf. Het is veel eenvoudiger: je doet het omdat de vriendschap belangrijk voor je is. Een vriend helpen is daarmee betekenisvol om te doen.

Betekenis is een goede motivatie, want het is een stuk stabieler dan geluk, dat snel vervliegt. ‘Emoties zijn grillig,’ aldus Van Stee. ‘Ze zijn ook gewoon afhankelijk van hoe we hebben gegeten, hoe we hebben geslapen, hoe het weer is. Het heeft niet zo veel zin om je bij elke ervaring af te vragen of je gelukkig bent.’

Het onderscheid tussen geluk en betekenis is geen filosofisch kunstje, maar blijkt stand te houden in de dagelijkse praktijk. Robert Dur, hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit, deed met collega’s Jan Berendsen en Iris Kesternich onderzoek naar gelukkig en zinvol leven. ‘Als we de open vraag stellen wat een gelukkig leven is, denken veel mensen aan dingen die hen toekomen: sociale steun krijgen, in goede gezondheid verkeren en zich geliefd voelen,’ zegt Dur. ‘Bij een betekenisvol leven denken mensen juist aan wat zij zelf kunnen doen, zoals anderen helpen en bijdragen aan de gemeenschap. Ook noemen ze het geven van liefde, in plaats van het ontvangen ervan.’

Maar waar begin je met betekenisvol leven? Uit het onderzoek van Dur komen een aantal factoren naar voren. Zo blijkt dat het hebben van kinderen een positieve invloed heeft op de mate waarin mensen hun eigen leven als zinvol ervaren: ouders scoren op een schaal van 0 tot 10 gemiddeld 0,36 punten hoger op zingeving. Een partner is goed voor 0,28 punten. Ook werk is belangrijk: een baan in de zorg, in het onderwijs of bij de overheid betekent een toename van respectievelijk 0,38 punten, 0,30 punten en 0,05 punten ten opzichte van iemand die in de industriële sector werkt. Wie geen werk heeft levert juist ruim een halve punt in.

Maar die gemiddeldes helpen natuurlijk niet om te berekenen wat jouw specifieke, individuele leven betekenis gaat geven. Bovendien, zo zou Wolf zeggen, is niet alles wat betekenisvol voelt ook écht betekenisvol. Iemand die zich met gevaar voor eigen leven aansluit bij het leger van Poetin kan dat als een heel betekenisvol leven ervaren – toch verdient het geen aanbeveling. Daarom spreekt Van Stee liever van ‘zinvol leven’ dan van ‘zingeving’: je kunt niet zomaar overal zin aan geven, het moet ook daadwerkelijk zinvol zijn. ‘Er is volgens Wolf een subjectgebonden criterium voor zinvolheid: je moet enthousiasme voelen voor je projecten. Maar er is daarnaast een subjectoverstijgend, of objectief, criterium: het project moet jouw liefde en inzet ook waard zijn.’

Wolf geeft een aantal voorbeelden: de hele dag sudoku’s invullen of wiet roken is niet zinvol, maar tuinieren of voor je familie zorgen dan weer wel. Tegelijkertijd laten die voorbeelden zien dat die maatstaf snel elitair kan worden. Wie ben ik om te bepalen wat iemands leven wel of geen betekenis heeft? ‘Misschien is paalzitten wel degelijk een hele uitdagende hobby, iets waaraan je je heel goed kunt toewijden,’ aldus Van Stee.

Emeritus hoogleraar boeddhisme en hindoeïsme Paul van der Velde ziet dat zijn studenten enorme keuzestress hebben. ‘Er kan zo veel. Je moet voor jezelf een lijn uit durven zetten, en daarbinnen je eigen keuzes maken. Maar er zijn nu zo gigantisch veel mogelijkheden dat dat overweldigend kan zijn.’ Juist de overvloed aan zaken om betekenis aan te ontlenen maakt het moeilijk om te kiezen waaraan je je moet toewijden. Door te blijven twijfelen, blijft de zo gehoopte zingeving uit.

Het is een hele opgave om te bepalen wat jouw liefde en inzet waard is. Van der Velde hanteert een aantal richtlijnen. ‘Voor mij moet het tot heil zijn van de levende wezens. Dat is een typisch boeddhistisch uitgangspunt, maar komt ook terug in veel andere religies.’ Het toepassen van die regel vraagt om inzicht: het wordt bijvoorbeeld ook gebruikt door Birmese monniken om het onderdrukken en zelfs uitmoorden van Rohingya-moslims te legitimeren, omdat die het geweldloze gedachtegoed van het boeddhisme zouden bedreigen. Dat is natuurlijk het tegengestelde van zinvol. ‘En ik zou ook zeggen dat het in lijn moet zijn met de wetgeving. Dat is trouwens ook niet zo makkelijk, want die ontwikkelt zich: wetgeving is een werkwoord, het is nooit klaar.’

Toch vindt Van der Velde mensen die zich tot een religie bekeren of zich aan de voeten van een goeroe werpen niet per se problematisch, zolang het niet gepaard gaat met geweld. Voor veel mensen biedt zo’n ‘sluitend wereldbeeld’ nou eenmaal veel betekenis. ‘Je kan het zelfbedrog noemen, maar het gaat er ook om dat we de jaren dat we hier rondstappen een beetje als fatsoenlijk mens doorkomen. Dat we geen schade aanrichten aan anderen. Als iemand dat kan op basis van een religie en anderen daarbij niet schaadt, en justitie vindt het goed, dan ben ik daar zeer over te spreken.’

Wat buiten kijf staat is dat we altijd zelf verantwoordelijk blijven voor de projecten waarop we ons toeleggen. ‘Ik zou zelf nooit zeggen: dit is mijn wereldbeeld, en daarmee basta. De context, het reflecteren en in gesprek blijven met anderen, is voor mij heel wezenlijk.’

Dur ziet in zijn onderzoeksresultaten geen bewijs voor de ‘zingevingscrisis’ die vaak in de media wordt genoemd: we geven de betekenisvolheid van ons leven een ruime 7. Van Stee ziet wel reden tot zorg. ‘Op het moment dat zo’n vraag wordt gesteld denken mensen automatisch aan de zinvolle dingen in hun leven en geven ze hun leven misschien een hoog cijfer, maar er is genoeg bewijs voor een minder rooskleurig beeld.’

Zo zegt meer dan de helft van de Nederlanders dat ze het te druk hebben. Van Stee: ‘30 procent van de mensen boven de 15 jaar voelt zich enigszins eenzaam, 10 procent voelt zich zelfs sterk eenzaam. En hoewel het aantal mensen met zware psychische klachten stabiel blijft, neemt de hoeveelheid mensen met angst en depressieve gevoelens toe. Dat noemen we “lichte klachten”, maar mensen lijden er natuurlijk wel degelijk onder. Zij voelen zich niet ontspannen thuis in hun leven.’ Een deel van de mensen dat op de bank van de psychiater belandt, zit eigenlijk met zingevingsvraagstukken.

Het vinden van zinvolle projecten kan dan helpen, maar Van Stee legt in haar eigen werk liever de nadruk op verbinding. ‘Het woord verbondenheid wordt gemakkelijk gebruikt, maar het is als het eropaan komt een veeleisende term. Kun je werkelijk open staan voor een ander, ook in hoe die anders is dan je dacht of zou willen dat hij was? Durf je jezelf te tonen? Zijn jullie allebei afgestemd op elkaars floreren? Allemaal volstrekt niet makkelijk.’ Tegelijkertijd is die opvatting van zingeving als verbondenheid een stuk inclusiever: het laat zien dat zinvol leven ook bereikbaar is voor mensen die weinig kans hebben om activiteiten en projecten te ontplooien, bijvoorbeeld door ziekte.

Juist in het omgaan met de lelijke kanten van het leven – de kanten die jou misschien wel heel ongelukkig maken – zit de potentie tot verbinding, en dus tot zinvol leven. Dat vraagt om een andere houding in onze vriendschappen en relaties. Van Stee: ‘We moeten de neiging leren weerstaan om onszelf en elkaar zo snel mogelijk weer naar geluk toe te coachen.’