Een vriend hoeft geen zielsverwant te zijn | recensie

‘Als men mij dwingt te zeggen waarom ik van hem hield, voel ik dat ik alleen kan antwoorden met “omdat hij het was, omdat ik het was”,’ schreef Michel de Montaigne nadat zijn hartsvriend Étienne de La Boétie overleed. Montaigne omschreef hen als ‘één ziel in twee lichamen’. Een ontroerende, jaloersmakende beschrijving. Wie wenst er niet zo’n vriendschap? Dat is maar de vraag, schrijft Saskia Kalb in Vriend. In een wereld die extraversie prijst, vinden we zo’n zielsverwantschap als ideaalbeeld vanzelfsprekend. Maar filosofische perspectieven zoals deze houden vaak geen rekening met welk type persoon je bent – in het bijzonder of je oplaadt van contact of van alleen zijn. Juist dat bepaalt volgens Kalb wat voor vriend je kunt zijn.

Neem Aristoteles, volgens wie de hoogste vorm van vriendschap betekent dat je elkaar, geheel onbaatzuchtig, vormt tot een deugdzaam mens. Een mooi doel, maar de druk die dit oplegt is een nachtmerrie voor introverten, meent Kalb. Al moeten we volgens haar evengoed uitkijken voor het andere uiterste: de ‘fastfoodvriendschappen’, waarbij we toewijding inruilen voor veel oppervlakkige contacten.

Een goed alternatief vindt Kalb diepe, duurzame vriendschappen, gecombineerd met ‘sociale soberheid’: ze pleit voor ‘de rijkdom kunnen vinden in het weinige’. Je liefde voor een vriend kan juist blijken uit de ruimte die je hem geeft, leert ze van Maurice Blanchot. Als je weinig van elkaar verwacht in een vriendschap, kun je je afvragen wat die band onderscheidt van die tussen kennissen. Het verschil is dat vriendschap meer geeft en dus ook meer eist. Maar dat mag niet betekenen dat je introverte vriend zichzelf in een extravert moet veranderen: echte vrienden omarmen volgens Kalb elkaars verschillen.

Kalb wisselt filosofische perspectieven af met psychologische inzichten en persoonlijke verhalen, waardoor haar betoog veelzijdig is. Toch zijn niet alle analyses even nuttig: Kalbs karakterschetsen die laten zien hoe extraverten en introverten omgaan met conflict zijn zo gedetailleerd dat ze karikaturaal dreigen te worden en andere van haar inzichten juist zo algemeen dat ze lezen als een horoscoop. Toch zullen veel introverten dit boek ervaren als een warme deken; extraverten daarentegen eerder als een koude douche. Maar goed, namens hen zeg ik: even goede vrienden.

Vriend. De kunst om minder van elkaar te verwachten
Saskia Kalb
Noordboek
200 blz.
€ 22,90