Filosofie op de sofa: Slavoj Zizek over de liefde

Aan de manier waarop mensen over hun partner praten kun je veel afleiden. Soms komt een partner volledig tot leven en zie ik een warm en liefdevol persoon voor me, of ze is juist kil, afstandelijk en afwijzend. Andere keren heb ik geen idee. Dan blijft een partner een blanco personage, een figurant.

Een patiënt, een jonge vrouw die werkt als freelance-fotograaf, heeft het bijna nooit over haar vriend, met wie ze zo’n acht jaar samen is. Hij komt in het scenario van haar leven nauwelijks voor. Als ze wel over de relatie praat, klinkt het als een taak die ze moet uitvoeren. Ze beschrijft hoe ze ervoor zorgt genoeg tijd met hem door te brengen en voldoende leuke dingen samen te doen. Daar doet ze extreem haar best voor. Desondanks klinkt het saai en vaak zelfs vreugdeloos. Regelmatig rijst bij mij de vraag of ze deze man wel echt leuk vindt. Als ze hem beschrijft, hoor ik vooral teleurstelling: hoe weinig ambitie en initiatief hij toont, hoeveel hij klaagt, hoe hij tekortschiet op seksueel vlak.

‘Als je redenen hebt om van iemand te houden, houd je niet van diegene.’ Dat zijn de woorden van Slavoj Zizek. Echte liefde is irrationeel en onvoorwaardelijk.

In de film The invite van regisseur Olivia Wilde zien we hoe een standaardstel – meer dan tien jaar samen, met een kind van twaalf – de tand des tijds niet heeft doorstaan en wordt verleid door hun buren. Dit is een iets minder standaard stel: een psychotherapeut en een gepensioneerde brandweerman, die nog maar een jaar samen zijn en seksfeestjes organiseren. Ze nodigen het monogame stel, dat seksueel op non-actief is en verslaafd is aan elkaar verwijten maken, uit voor een orgie. Het standaardstel kan hun geluk niet op. Door een serie banaliteiten komt het niet tot seks en ook dat verwijten ze elkaar. De psychotherapeut, gespeeld door een bedwelmende Penélope Cruz die eerst nog ronkend over tantrische seks sprak, uit haar deernis: hoe treurig het is dat deze mensen elkaar verantwoordelijk houden voor hun eigen (on)geluk. Kunnen ze onder ogen zien dat ze hun liefde hiermee hebben vernietigd en dat hun relatie ten dode is opgeschreven?

Zowel in het leven van mijn patiënte als bij de karakters uit de film lijkt het criterium van de geliefden te zijn geworden: welke functie vervult de ander in mijn leven? Wat betekent hij of zij voor mij? Je houdt me overeind, je houdt me gezelschap, je zorgt voor me. Zelfs als aan sommige van die voorwaarden voldaan wordt, is het de vraag hoe iemand zich over zijn of haar partner voelt los van die behoeftebevrediging. En als iemand niet aan een onuitgesproken verwachting – je zou mijn leven beter maken – voldoet, bulldozert de verongelijktheid elke kiem van tederheid plat.

Wanneer ik mijn patiënte naar haar gevoelens vraag, is ze vertwijfeld: ja, ze geeft om hem, maar het lijkt moeilijk dat ook daadwerkelijk te voelen. Alsof ze een gerecht beschrijft waarvan ze zich de smaak niet meer kan herinneren: ze weet dat ze het lekker vond, maar wat dan precies? Haar dwangmatige neiging zich in elke relatie slaafs op te stellen en daar vervolgens innerlijk razend over te zijn, roeit elke vorm van genegenheid uit. Dat zit haar vermogen tot liefhebben in de weg en ze heeft redenen moeten verzinnen om bij hem te blijven, vanuit het vage besef dat ze toch ooit voor deze man gevallen is.

Het is fijn als je partner wat voor je betekent, dat hij of zij helpt, voorziet, steunt, motiveert, relativeert, inspireert, erotiseert. De vraag is of je liefhebt ómdat iemand dit voor je doet, of dat de liefde voortvloeit uit hoe je iemand ziet, iemands wezen, zoals je de ander in de vonk van de waanachtige verliefdheid hebt gezien toen de talloze imperfecties je blik nog niet vertroebelden en de ander nog niets anders voor je hoefde te doen dan bestaan.

De gevalsbeschrijvingen uit deze rubriek zijn nooit herleidbaar tot een bestaande patiënt of oud-patiënt.