Herbert Marcuse “In een onderdrukkend systeem kan vrijheid een middel worden om mee te beheersen”

“De opkomst van een kritisch bewustzijn wordt altijd gehinderd door de bevrediging van behoeftes”

De Duitse filosoof Herbert Marcuse (1898 – 1979) staat vooral bekend om zijn boek De eendimensionale mens dat in 1964 wordt gepubliceerd. In dit boek betoogt Marcuse dat de mens een schijnvrijheid bezit omdat zij enkel bezig is met het bevredigen van valse behoeftes. De kapitalistische ideologie, die sterk gericht is op consumptie, hindert het vermogen van de burger om kritisch (of negatief, zoals Marcuse het noemt) te kunnen denken. Zo denkt de burger weliswaar keuzevrijheid te bezitten, maar wordt hij in werkelijkheid in toom gehouden door een onderdrukkend systeem. Dit verschijnsel is wat Marcus 'repressieve tolerantie' noemt.

Marcuse, die als telg uit een rijk joods gezin in 1993 uit angst voor het nationaalsocialisme voorgoed naar de VS emigreert, vergaart in de jaren zestig grote populariteit onder de studentenbeweging. Onder wat Marcuse 'de grote weigering' noemt, verwerpen de protesterende studenten de regels van de repressieve welvaartsmaatschappij. Marcuse's bereidheid om veelvuldig op demonstraties op te treden, levert hem de officieuze titel ‘vader van Nieuw Links’ op. Zelf wijst Marcuse de term af omdat hij zichzelf niet boven de protestbeweging vindt staan.

Samen met die protestbeweging ziet Marcuse in de economische groei en de massaproductie van de jaren vijftig en zestig vooral de ‘ontmenselijkende effecten’ van de voortschrijdende technologie. Een technologisch gestuurde samenleving smoort bij voorbaat elke vorm van kritiek of verzet. ‘Burgers herkennen zichzelf in hun bezittingen’, zegt Marcuse. ‘Ze zien hun ziel terug in hun auto’s, hun stereo-installaties en hun keukengerei.’  

VIDEO'S

Uitgebreid interview met Marcuse over de Frankfurter Schule
 


Interview met Marcuse over 'Het Nieuwe Links'
 

 

Opmerkelijk

Marcuse werkte samen met Heidegger aan een verhandeling over Hegel, voordat Marcuse in 1933 naar de VS vluchtte. Hetzelfde jaar zou Heidegger zich aansluiten bij de nationaal socialisten. Marcuse werkte in Amerika een tijdje voor de Office of Strategic Services, de voorloper van de CIA. De Duitse filosoof overleed op 81 jarige-leeftijd aan een beroerte tijdens een bezoek aan Duitsland op uitnodiging van Jurgen Habermas. Op de grafsteen van Marcuse staan met uitroepteken de letters gebeiteld: ‘Weitermachen!’. Doorgaan!