Twintig beste ideeën

Falsificatie

Door Sebastien Valkenberg op 10 juli 2012

Falsificatie
07-2012 Filosofie magazine Lees het magazine


Karl Popper
Karl Popper (1902-1994)
Afwijkende resultaten en tegenvoorbeelden kunnen een theorie vooruit helpen.

Wat is het?
Een manier om de kwaliteit van theorieën vast te stellen. Popper laat zien dat een goede theorie weerlegd moet kunnen worden. 

Wat doet het?
Het wijst op het belang van tegenvoorbeelden. Hoe bewijs je de hypothese dat alle zwanen wit zijn? De onderzoeker heeft meer aan één zwart exemplaar dan aan honderd witte.
 

Bij het onderbouwen van onze standpunten ligt gemakzucht op de loer. Zo worden warmterecords in het vroege voorjaar vaak aangehaald om de opwarming van de aarde te bewijzen, maar hoe overtuigend is deze strategie? Almaar meer voorbeelden aanvoeren leidt nergens toe, betoogde de Oostenrijkse filosoof Karl Popper. Tegen deze neiging bracht hij zijn falsificatiebeginsel in stelling.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Zijn filosofie
Volgens Popper moeten we op zoek naar weerleggingen van onze uitspraken. Weliswaar richt hij zich primair op theorievorming in de wetenschap, maar zijn richtlijn geldt voor iedereen die een stelling wil beargumenteren. Falsificatie betekent: oog hebben voor de uitzondering die zich niet zomaar laat inpassen in de argumentatie. Zulke tegenvoorbeelden kunnen het wetenschappelijk onderzoek frustreren, maar uiteindelijk leidt deze benadering tot betere theorieën dan wanneer deze nauwelijks op de proef worden gesteld.

Historische achtergrond
Zijn eigen positie typeerde Popper als ‘kritisch rationalisme’, onder meer in zijn beroemde De open samenleving en haar vijanden (1945). Met deze titel vergaarde hij wereldfaam als politieke denker, maar oorspronkelijk was hij wetenschapsfilosoof. Hij zette hij zich af tegen collega’s als Moritz Schlick en Rudolf Carnap, die zich tijdens het interbellum hadden verzameld in de Wiener Kreis. Uitgangspunt van deze groep was verificatie. De waarheid van uitspraken hangt af van de vraag of ze door empirische voorbeelden bevestigd kunnen worden.

Het probleem
In de kenleer staat deze kwestie te boek als het inductieprobleem. De wetenschap is altijd op zoek naar algemene uitspraken. Maar hoeveel waarnemingen zijn er nodig om zulke generalisaties te rechtvaardigen? Stel dat iemand wil aantonen dat alle zwanen wit zijn. Witte exemplaren turven is een heilloze aanpak, want na nummer honderd vind je er moeiteloos nog honderd, net zoals wéér een warmterecord geen automatische bevestiging is voor de stelling dat de aarde opwarmt. Anders gezegd: uitspraken onderbouw je niet via verificatie.

Oplossing
Het roer moet om. De aandacht dient verlegd te worden van de vele witte zwanen naar een zwarte zwaan. Eén exemplaar dwingt al tot herziening van de claim dat zwanen altijd wit zijn. Evenzo ligt de uitdaging voor klimaatwetenschappers in de dikke pakken sneeuw die er de afgelopen jaren ook zijn gevallen. De anomalie behoort tot het hart van het wetenschappelijk bedrijf. Zoeken naar bevestiging kan immers gemakkelijk uitmonden in zelfgenoegzaamheid. Het falsificatiebeginsel van Popper houdt ons alert.  
 

Relevante berichten

Scheiding lichaam en geest
Scheiding lichaam en geest
Twintig beste ideeën
Voor leden

Scheiding lichaam en geest

Scheiding lichaam en geest René Descartes (1596-1650) Luisteren naar een mooi muziekstuk is meer dan een paar kleuren op een hersenscan. Wat is het idee? Geest en lichaam zijn voor Descartes twee verschillende zaken. De mens is niet zijn brein. Hoe passen… Read More

Lees meer
Schadebeginsel
Schadebeginsel
Twintig beste ideeën

Schadebeginsel

Schadebeginsel John Stuart Mill (1806-1873)Met het schadebeginsel geeft Mill antwoord op de vraag wanneer iemands vrijheid mag worden ingeperkt. Wat is het? Definieert de grenzen van individuele vrijheid. Zo lang een ander er geen schade van ondervindt, mag ik doen en zeggen wat ik wil. Wat doet het? Biedt ruimte aan afwijkende meningen en levensstijlen. Onwelgevalligheid is geen criterium om opvattingen te weren. Formeel heeft iedereen het recht om zich in alle vrijheid uit te drukken, maar lang niet elke mening wordt evenzeer op prijs gesteld als de andere. In een samenleving zijn sommige opinies zo dominant dat ze kunnen leiden tot sociale druk – wat kan leiden tot wat we tegenwoordig politieke correctheid noemen. Deze druk kan zo groot worden dat mensen besluiten afwijkende meningen voortaan voor zich te houden. De Engelse filosoof John Stuart Mill schiet deze dissidenten te hulp met het schadebeginsel. Read More

Lees meer
Gulden Middenweg
Gulden Middenweg
Twintig beste ideeën

Gulden Middenweg

Gulden middenweg Aristoteles (384 v.Chr-322 v.Chr.)De deugd is het midden tussen twee extremen, maar Aristoteles pleit niet voor middelmatigheid! Wat is het idee? Volgens Aristoteles is de deugd het midden tussen twee extremen. Zo houdt moed het midden tussen lafheid en roekeloosheid. Hoe passen we het toe? Het is geen pleidooi voor middelmaat, maar juist voor een optimum. Daarom een uitstekend middel tegen de zesjescultuur.   Wie zegt dat het onderwijs lijdt aan een zesjescultuur trapt een open deur in. Vind maar eens iemand die deze claim niet onderschrijft. De kunst is natuurlijk om hieraan voorbij te komen. Vanuit Den Haag komen richtlijnen, zoals selectie aan de poort, maar zijn die voldoende om de leergierigheid onder studenten te vergroten? Voeg daar dan tenminste een stevige dosis Aristoteles aan toe. Dat raadt Paul van Tongeren aan, hoogleraar wijsgerige ethiek in Nijmegen en Leuven. Het is de hoogste tijd voor een rehabilitatie van een kernnotie van Aristoteles: de gulden middenweg. Van Tongeren legt uit hoe we dit beginsel moeten begrijpen. Read More

Lees meer
Linguistic turn
Linguistic turn
Twintig beste ideeën
Voor leden

Linguistic turn

Een roos heeft voor geliefden een andere betekenis dan voor biologen. Ludwig Wittgenstein (1889-1951) laat zien dat taal de werkelijkheid vormt. Dit idee is de aanzet van de talige wending (linguistic turn) in de filosofie.  Wat is het?… Read More

Lees meer