Jos Kessels filosofeert in de praktijk. Dit keer: moet je proberen om mysteries te verkleinen of juist te vergroten?
Je hebt filosofen in soorten en maten. Eén indeling is die in ‘goochelaars’ en ‘ontgoochelaars’. De goochelaar zoekt een plausibel verhaal over de zin van het leven. De ontgoochelaar is enkel uit op waarheid. De ene vergroot het mysterie van het leven, de andere probeert het juist te verkleinen. Nietzsche en Heidegger waren goochelaars, Popper en Wittgenstein ontgoochelaars.
Waar hoort Socrates thuis? Moeilijk te zeggen. In de vroege dialogen voert Plato hem op als een ontgoochelaar: telkens laat hij zijn gesprekspartners zien dat hun opvatting over kennis, deugd, moed niet klopt. Wat is dan wel het juiste beeld? In latere dialogen stoeit hij met allerlei betoverende verhalen: de vergelijking van de grot (Politeia), het beeld van de menner van de zielenwagen en de goddelijke optocht naar de rand van de wereld (Phaedrus), de bolmensen als verklaring van de liefde (Symposium) etcetera. Daar is hij een echte goochelaar.
Plato’s allegorie van de grot
In de praktijk streven de meeste mensen naar helderheid en waarheid. Ze willen uit de droom worden geholpen, het juiste inzicht verwerven in een kwestie, de werkelijkheid achter hun schijnbeelden zien. Toen ik zelf als filosoof de markt op ging deed ik mijn best mijn klanten daarbij te helpen. Argumenten analyseren, drogbeelden ontrafelen, ideeën testen op hun geldigheid – dat werk. Het duurde lang voor ik in de gaten kreeg dat dat uiteindelijk weinig impact had, veel minder in ieder geval dan als je wordt geconfronteerd met het mysterie van jezelf, de onwetendheid over wie je eigenlijk bent of waar het precies om gaat in je leven. Toen ik dat doorkreeg, veranderde ik van kamp: ik sloot me weer aan bij de goochelaars, die het besef van mysterie versterken.
‘Alle pogingen tot ontgoocheling lijken te leiden tot grotere begoocheling’
Later ontdekte ik, in mijn leesclub over wetenschap, dat dat niet een willekeurige of enkel subjectieve keuze is. In de objectiefste van alle wetenschappen, de natuurwetenschap, gebeurt hetzelfde. Daar streven hooggeleerde kwantumfysici met tomeloze ambitie naar waarheid en helderheid, in de vorm van wiskundige precisie en herhaalbaarheid van experimenten. Maar de resultaten van hun inspanningen zijn de afgelopen eeuw steeds onbegrijpelijker geworden: deeltjes die zowel vooruit als achteruit in de tijd gaan, wiskundige onmogelijkheden die toch een rol spelen in fysische verklaringen, het gelijktijdige bestaan van oneindig veel universums. Ze proberen met alle macht het mysterie te verkleinen, maar het wordt steeds groter. Sommigen grijpen zelfs naar mystieke noties om het onvoorstelbare voorstelbaar te maken, alsof ze door hun onderzoek gedwongen worden alle grenzen van denken en verbeelding te overschrijden.
Maar wat ze ook aan verklaringen vinden, ze vinden die niet voor de raadselachtige ervaring van het bewustzijn, noch voor zoiets als de eenheid van de natuur. Het lijkt er soms op dat alle pogingen tot ontgoocheling alleen leiden tot grotere begoocheling. Wat is dan beter, goed leren goochelen of wennen aan ontgoocheling?
