Hartmut Rosa: ‘We verliezen het gevoel dat we zelf iets teweeg kunnen brengen’

Toen socioloog Hartmut Rosa (1965) met zijn petekinderen een dagje wilde gaan skiën, bleef het hekje voor de skilift gesloten. Hij had online kaartjes gekocht en klopte in verwarring aan bij het gebouwtje met de kassa: waarom mochten ze er niet in? De skipassen bleken voor de dag erna te zijn; hij had online per ongeluk de verkeerde dag ingevuld. ‘De vrouw achter de kassa zou ons maar al te graag hebben geholpen, maar ze kon helaas niets doen: “Ik kan de datum niet veranderen en ik kan de kaarten ook niet storneren.”’ Rosa besloot dan maar nieuwe kaartjes te kopen, maar tot zijn verbazing waren die veel duurder dan online. Het speet de vrouw echt, zei ze hem, maar het systeem stond haar niet toe om aan de kassa de internetprijs te rekenen.

Rosa, hoogleraar sociologie aan de Universiteit van Jena, heeft de anekdote opgenomen in zijn nieuwe boek De wereld als constellatie (2026). Niet omdat het voorval bijzonder tragisch is, maar omdat het laat zien hoe mensen hun macht wordt ontnomen door een combinatie van technische en administratieve richtlijnen. Rosa noemt nog tal van voorbeelden. Zoals de jongen achter de balie van een fastfoodrestaurant, bij wie een meisje van haar opgespaarde zakgeld een hippe hamburger koopt. Tot haar schrik valt die direct uit haar handen en gaat iemand erop staan. Rosa: ‘De jongen zou het huilende meisje graag een nieuwe geven, maar dat mag niet van de regels.’ Of de dienstverleners in Denemarken die daklozen proberen te helpen, maar gefrustreerd raken, omdat die hulp alleen geboden mag worden na online identificatie. Daarvoor is een identiteitsbewijs, bankpas of sociaal verzekeringsnummer nodig – zaken waarover mensen die op straat leven vaak niet beschikken. De moderne wereld wordt steeds meer bestuurd door regels, protocollen en algoritmes, meent Rosa. Het gevolg: mensen zijn vaak niet langer ­handelende wezens, maar uitvoerders van taken.

Wat verliezen we wanneer onze handelingsruimte afneemt?
‘De vrijheid om zelf een oordeel te vellen en daarmee ook onze connectie met anderen en met de wereld om ons heen. Vaak doen we alsof handelen gelijkstaat aan keuzes maken. Dat is een enorm misverstand. Keuzevrijheid betekent nog geen handelingsvrijheid. Voor handelen moet je kunnen doen wat een situatie van je vraagt. Dat begint al als je ’s ochtends op je werk komt. Je oordeelsvermogen wordt direct aangesproken: wat is het belangrijkste om nu te doen? Misschien lijkt het je het best eerst even koffie te zetten. Je ziet een post-it van een collega op je bureau liggen. Moet je deze collega even bellen of kies je ervoor het briefje te negeren? Is het briefje een verkapte eis of is het gewoon een kattebelletje? Hoe jij erop reageert, vormt de situatie. Dat is iets heel anders dan een keuzemenu met de opties A, B of C.’

De term ‘situatie’ is belangrijk in uw boek. Wat bedoelt u daar precies mee?
‘Ik plaats “situatie” tegenover “constellatie”, een onderscheid dat ik ontleen aan filosoof Hermann Schmitz. Een situatie is complex en holistisch, en vraagt om fingerspitzengefühl. Het is een samenhangend geheel. Denk aan koken: het gaat om aanvoelen, ruiken, proeven, opgedane ervaring. Een constellatie is daarentegen opgebouwd uit afzonderlijke, duidelijk identificeerbare elementen, die je daarna kunt verwerken volgens bepaalde regels. Net zoals bij een constellatie van sterren gaat het om afzonderlijke punten waarvan de onderlinge verhoudingen vastliggen.

Ik heb al zoveel verhitte discussies met collega’s gevoerd over het beoordelen van papers van studenten. Daar is een formulier voor opgesteld en aan de hand van vinkjes komt daar dan een cijfer uit: is de hoofdvraag helder geformuleerd, worden de begrippen gedefinieerd, et cetera. Maar zo kun je een paper helemaal niet beoordelen. Misschien lees ik een paper waarvan de structuur niet zo sterk is en waarin een andere vraag dan de hoofdvraag wordt beantwoord, maar is het fascinerend en een prachtige opening om op door te denken. Dan wil ik een negen kunnen geven, maar volgens het formulier zou ik een zes moeten geven. Een constellatie sluit ons uit als handelende actor; je moet een constellatie simpelweg verwerken. Er is geen ruimte om te handelen en zelf inschattingen te maken. Een situatie is dynamisch, open, wordt door jouw handelen gevormd en spreekt altijd je oordeelsvermogen aan.’

U bent vast beïnvloed door filosoof ­Immanuel Kant, voor wie oordeelsvermogen ook zo belangrijk is.
‘Jawel, al wordt oordeelsvermogen in ­navolging van Kant vaak begrepen als de toepassing van abstracte normen op concrete gevallen. Ik bekijk het fenomenologischer: voor oordeelsvermogen is ervaring belangrijk, een intuïtie en fijngevoeligheid die je cultiveert door ze keer op keer aan te spreken. En daarvoor moet je altijd kijken naar in wat voor soort situatie je je bevindt. Aristoteles heeft het over phronesis, praktische wijsheid. Daarvoor is speelruimte essentieel; algemene regels kunnen nooit recht doen aan ieder concreet geval. Het juiste gebruik van die speelruimte is iets dat geoefend moet worden. Een scheidsrechter bij een voetbalwedstrijd zal hetzelfde voorval anders beoordelen, afhankelijk van of het de finale van het WK is of een vriendschappelijke wedstrijd, of de wedstrijd net begonnen is of bijna afgelopen, en of er direct na het voorval wordt gescoord. Dat inschattingsvermogen ontwikkelt een scheidsrechter gaandeweg. Daartegenover staat de VAR, die strikt de regels volgt en veel plezier uit een wedstrijd kan halen. Die kan een doelpunt soms afkeuren omdat na nauwgezette analyse blijkt dat er lang voor een doelpunt minimaal contact is geweest tussen twee spelers. En weg is de extase in het stadion.’

Toch zou je kunnen stellen dat dat eerlijker is.
‘In dit voorbeeld maakt het denk ik vooral iets kapot. De fans, de spelers en de scheidsrechter zullen zich machteloos voelen, want dat zijn ze ook. Er is geen ruimte voor een eigen oordeel en autonoom handelen, ze kunnen alleen maar uitvoeren wat de regels – de constellatie – ze voorschrijven. Er wordt mij vaak verweten dat ik tegen technologie ben, maar dat ben ik niet. Technologie kan ons leven makkelijker maken en soms dingen ook beter doen dan mensen. En regels en systemen zijn zeker niet altijd slecht, ze kunnen ook zorgen voor meer transparantie en gelijkheid. Mijn kritiek richt zich op wat er gebeurt als technologie – denk uiteraard ook aan AI – en administratieve systemen ervoor zorgen dat we niet langer ons eigen oordeelsvermogen aanspreken. Want met dat oordeelsvermogen word je niet zomaar geboren, je moet het ontwikkelen, maar dat gebeurt alleen als je het gebruikt. En we leven nu in een wereld waarin we het steeds minder hoeven te gebruiken.’

U schrijft dat het verdwijnen van de ­handelingsruimte bijdraagt aan het hoge aantal burn-outs in onze maatschappij. Hoe zit dat?
‘Niet alleen te veel werk of te veel stress putten ons uit. Ook het gevoel dat we niet werkelijk kunnen handelen, maar slechts moeten uitvoeren wat systemen, protocollen en algoritmen voorschrijven, kost ons energie. Het is niet zo dat je ’s ochtends opstaat met een bepaalde hoeveelheid energie, die gedurende de dag langzaam opraakt; onze energie is geen input-outputmodel. Nee, je krijgt energie door interacties met anderen. Deze sociale energie krijg je juist als je handelt. Denk aan de jongen achter de fastfoodkassa – als hij dat huilende meisje blij had gemaakt met een nieuwe hamburger, misschien zelfs tegen de regels in, was dat misschien wel het hoogtepunt van zijn dag geweest. Dan had hij gedaan wat hij adequaat vond in een situatie en daarmee verschil gemaakt. Daar krijg je energie van en je ervaart verbinding met de wereld. Juist die ervaring verdwijnt als je alleen maar procedures moet volgen. Burn-outs hebben niet alleen te maken met overbelasting, maar ook met machteloosheid. Het is essentieel voor mensen dat hun handelen ertoe doet, dat ze iets in de wereld kunnen veranderen.’

Tekst loopt door onder afbeelding

Als mensen alleen nog maar taken mogen uitvoeren, wordt niet alleen hun autonomie beperkt; ook de relatie met hun werk, andere mensen en de wereld verandert. Die gedachte sluit aan bij Rosa’s eerdere werk, waarin ‘resonantie’ een kernbegrip is: een diepe verbondenheid met de wereld om je heen. Rosa noemt het een ‘levende relatie’, een staat van zijn waarbij je je laat raken door de wereld. Daarvoor zijn allerlei ingangen, zoals natuur, kunst en goede gesprekken. Rosa: ‘Mijn denken is geïnspireerd door de ideeën van Charles Taylor over het goede leven.’ Volgens deze Canadese filosoof (1931) draait een goed leven niet alleen om subjectieve tevredenheid (als ik krijg wat ik wil, heb ik een goed leven), maar ook om onze verhouding tot de zaken die we als betekenisvol ervaren. In lijn daarmee stelt Rosa dat een geslaagd leven een leven is waarin de wereld ons kan raken en wij in staat zijn daarop te antwoorden. ‘Resonantie gaat hand in hand met handelen. Als je enkel vinkjes mag zetten of op knoppen mag drukken, sta je niet in verbinding met de wereld. Daarvoor moet je zelf een actor zijn.’

Een zucht. ‘In de moderne wereld is sprake van “parametrische optimalisatie”: het project om ons leven in afzonderlijke aspecten te vatten en systematisch te verbeteren.’ Als we ons lichaam willen optimaliseren, gaan we bijvoorbeeld kijken naar onze stappen, ons gewicht, onze slaapscore. Voor onze sociale positie naar volgers, likes, shares. En op werk naar publicaties, beoordelingen en rankings. ‘Dat is helemaal volgens de logica van de constellatie. Ons leven is een complex geheel, maar we doen vaak alsof het een opsomming van meetbare zaken is.’ Het gevaar: onze aandacht verschuift van de kwaliteit van onze geleefde ervaring naar de scores die geacht worden die kwaliteit te vertegenwoordigen. ‘Kom op, het leven is zoveel meer dan dat. Met parameters staan we tegenover onszelf en de wereld, we zijn niet ingebed. Maar om ons werkelijk levend te voelen, moeten we ervaren dat we zelf iets in die wereld teweeg kunnen brengen. Leven is handelen.’

De wereld als constellatie. Hoe de handelingsruimte verdwijnt
Hartmut Rosa
vert. Huub Stegeman
Boom
240 blz.
€ 24,90