Er is steeds minder ruimte om zelf te oordelen, ziet Hartmut Rosa | recensie

Wat is het heerlijk als filosofie je helpt om een verwarrende situatie te duiden. Je boosheid maakt plaats voor begrip, je verontwaardiging over bepaalde personen blijkt onterecht. Mij overkwam dit bij het lezen van De wereld als constellatie, het nieuwe boek van socioloog en bestsellerauteur Hartmut Rosa (1965). Met allerlei huis-tuin-en-keukenvoorbeelden illustreert hij op herkenbare wijze zijn begrip ‘constellatie’.

Tegenwoordig krijgen professionals steeds minder ruimte om hun eigen oordeel te vellen; ze moeten simpelweg het bestaande protocol uitvoeren. Ze zijn gedegradeerd van handelende individuen tot uitvoerende functionarissen. Dat geldt voor de huisarts, die meer op de computer kijkt dan de patiënt onderzoekt, en voor de voetbalscheidsrechter, die bij buitenspel slaafs de VAR volgt. Zelf ervoer ik het bij een regeling van de gemeente, die mijn door een neurologische aandoening beperkte bewegingsruimte veilig moest houden en vergroten. Voorheen verliep dat – naar mijn tevredenheid – via zogenoemde ‘keukentafelgesprekken’. Maar nu was er plotseling een kwantificeerbare, vaste meetlat, waaraan ik niet helemaal voldeed. Mijn verzoek werd afgewezen. Toen mijn vrouw en ik op de context wezen, werd de kwantificeerbare eis alleen maar herhaald. Er kon geen centimeter worden afgeweken van het protocol. Verbluft en boos verbraken mijn vrouw en ik het contact.

In deze gevallen, analyseert Rosa, gaat het om het verschil tussen een constellatie en een situatie. Er is sprake van een constellatie als het doel en de middelen helemaal vastliggen. Er hoeft niet gehandeld te worden, alleen uitgevoerd. Hiertegenover plaatst Rosa ‘de situatie’, waarbij mensen een eigen oordeel vellen dat tot weloverwogen handelen kan leiden. Net als in zijn eerdere boeken, waaronder Leven in tijden van versnelling (2016) en Onbeschikbaarheid (2022), stelt hij dat ‘resonantie’ noodzakelijk is voor de mens om tot bloei te komen. Al handelend kun je tot een afstemming met de wereld komen, waardoor je zelfs een soort geluk kunt ervaren. Maar daarvoor is handelingsruimte wel noodzakelijk.

In deze beschrijving wordt het hoofdthema van Rosa’s boek al direct duidelijk. Niet alleen in de specifieke gevallen uit zijn eerste hoofdstuk, maar op veel meer maatschappelijke en zelfs wetenschappelijke terreinen is er minder ruimte voor handelen gekomen, omdat situaties die hiertoe uitnodigen steeds vaker plaats moeten maken voor constellaties die alleen uitvoering nodig hebben. Dit leidt, zowel voor de uitvoerenden als voor de mensen die van hen afhankelijk zijn, tot frustratie en ongemak. Volgens Rosa gaat het hier om symptomen die we als ’tekenen van individuele en collectieve burn-out’ kunnen interpreteren. Hij streeft ernaar om constellaties te verminderen, zodat de wereld toegankelijker wordt voor resonantie.

Jammer genoeg verdween mijn aanvankelijke enthousiasme toen ik verder las. De goed gevonden voorbeelden uit het eerste hoofdstuk worden zo vaak herhaald dat ze je de keel uit gaan hangen. Ze lijken daardoor eerder slim bedacht dan uit het leven gegrepen.

Rosa heeft met de latere hoofdstukken vooral twee zaken voor ogen. Hij wil de analyse van zijn kleine voorbeelden uitvergroten naar de hele maatschappij en hij wil rechtdoen aan de (al dan niet) goede redenen die mensen hebben voor het bouwen van constellaties. Beide doet hij allerminst overtuigend. Van Karl Popper heb ik geleerd dat je een standpunt zo sterk mogelijk moet presenteren, als je het wilt bestrijden. Pas dan krijgt een weerlegging overtuigingskracht. Een belangrijke filosofische tegenstem bij Rosa’s analyses komt van Bruno Latour, die het menselijk handelen altijd in relatie tot de omgeving ziet. Latour betoogt dat wij de moraal tegenwoordig niet zozeer moeten zoeken in de handelingen van individuen, maar in de technische apparaten en de gemaakte omgeving die onze handelingen vormgeven. Aan dit soort tegenargumenten gaat Rosa stilzwijgend voorbij; Latour noemt hij nergens. Hierdoor lijken Rosa’s voorbeelden, die mij eerst zo aanspraken, vooral bedacht om zijn eigen verhaal te bewijzen. Ineens herinnerde ik me ook hoe vaak ik tevreden ben geweest met de ontspannen manier waarop ambtenaren en professionele functionarissen met bestaande constellaties omgingen. Constellaties vormen kennelijk geen ijzeren kooien.

Met de toeslagenaffaire in ons achterhoofd, die de Duitser Rosa wellicht niet kent, mogen we Rosa dankbaar zijn voor zijn praktische lessen over het gevaar van te veel rigiditeit. Maar zijn apocalyptische suggestie dat onze hele maatschappij op de schop moet om meer resonantie te creëren, lijkt mij overdreven.

De wereld als constellatie. Hoe de handelingsruimte verdwijnt
Hartmut Rosa
vert. Huub Stegeman
Boom
240 blz.
€ 24,90