Home Zeker weten? De experimentele twijfel van René Descartes

Zeker weten? De experimentele twijfel van René Descartes

Door Han van Ruler op 05 maart 2013

05-2003 Filosofie magazine Lees het magazine
Er zijn al zoveel theorieën! En bij elke nieuwe wetenschappelijke vondst ontstaat direct een algehele sfeer van discussie en onenigheid. Hoe kunnen we met ons gezonde verstand zo goed mogelijk de ware en de onware theorieën van elkaar onderscheiden? Regel 1 van Descartes: Nooit zomaar iets aannemen van een ander. Neem alleen in overweging wat je zelf helder inziet.
 
Descartes’ beroemde twijfelexperiment was een vorm van zelfonderzoek. Hoe kan het dat wij ons regelmatig vergissen, vroeg hij zich af. En: wat is nou eigenlijk een mens? Descartes (1596-1650) wilde vaststellen hoe onze ideeën tot stand komen en waarom niet elk onderzoek tot waarheid leidt. We worden geboren met een gezond verstand, met ogen en oren en een vermogen om waar en onwaar van elkaar te onderscheiden. Waarom vergissen we ons dan? Het zou toch veel logischer zijn dat we om ons heen kijkend direct alles zeker zouden weten? Welbeschouwd leven we in een soort spooktoestand. Als we in sommige gevallen geloven in onwaarheid, wie zegt mij dan dat we dat niet altijd doen? Wie zegt mij, stelde Descartes in de Meditaties, dat wij niet altijd dromen en dat de buitenwereld alleen bestaat in onze verbeelding?

Om eens en voor altijd vast te stellen waaruit het verschil bestaat tussen waarheid en onwaarheid, verzon Descartes een radicale test: omdat ik mij soms vergis, dacht hij, ga ik alles wegstrepen waarin ik mij eventueel zou kunnen vergissen en kijken of ik iets overhoud waarin ik mij niet vergissen kan. Misschien kan ik van daaruit steeds de juiste weg vinden en mij vasthouden aan de waarheid. Met zekerheid als doel wierp Descartes zich willens en wetens in de absolute twijfel en wantrouwde hij bewust wat hij ooit voor waar had gehouden.

Was Descartes ziek? Zat hij in een crisis? Het lijkt er niet op. Descartes’ zelfonderzoek getuigt weliswaar van een verregaande filosofische gevoeligheid, maar de motivatie voor zijn twijfelproject ontleende hij aan zaken buiten zichzelf. Het onderzoek was bedoeld om de gebrekkigheid van de menselijke kennis in het algemeen te verklaren. Vandaar de vraag wat een mens eigenlijk is. Wist je eenmaal hoe de mens in elkaar zit, dan kon je ook begrijpen hoe hij tot kennis komt en waar het scheef gaat. Dat was hard nodig, want ook al zat Descartes niet zelf in een crisis, de filosofie en de wetenschap zaten dat wel.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Relevante berichten

Een kerk voor het vrije woord
Een kerk voor het vrije woord

Een kerk voor het vrije woord

De Balie opende vorige week zijn deuren als gebedshuis, op grond van een heilig geloof in democratie, de rechtsstaat en de heilzame, bindende werking van cultuur. Waarom zou een cultuur- en debatcentrum zich anno 2022 geen seculiere kerk mogen noemen? We vroegen het Balie-directeur Yoeri Albrecht en Denker des Vaderlands Paul van Tongeren.

Lees meer
Weekendlijstje: Geheimen
Weekendlijstje: Geheimen

Weekendlijstje: Geheimen

Deze week werd duidelijk dat premier Rutte jarenlang eigenhandig sms’jes van zijn oude Nokia verwijderde. De premier heeft naar eigen zeggen “nooit bewust” belangrijke zaken verborgen, maar de oppositie ziet een patroon van het achterhouden van informatie. Naar aanleiding van het sms-debat, dit weekend een lijstje over geheimen.

Lees meer
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Bertrand Russell over ‘het probleem van China’
Niet-westerse filosofie

Bertrand Russell over ‘het probleem van China’

Toen de Britse filosoof Bertrand Russell een jaar lesgaf in China, raakte hij diep onder de indruk van het land. Vooral het vermogen van de bevolking om gelukkig te zijn raakte hem. Wel maakte hij zich zorgen over de groeiende invloed van het Westen. Is het China gelukt om zijn eigenheid ten opzichte van het Westen te bewaren?

Lees meer
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.
Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

Weekendlijstje: Beginnen, presteren en jezelf leren kennen.

S10 staat dit weekend in de finale van het Eurovisie Songfestival. Tijdens een interview bij Matthijs gaat door vertelt ze dat ze zichzelf toestemming heeft gegeven om haar dromen na te jagen en dit avontuur aan te gaan. Het resultaat: meer zelfinzicht en een bijzondere prestatie. Dit weekend een lijstje over durven beginnen, presteren, en jezelf leren kennen.

Lees meer