Home Twintig beste ideeën Scheiding lichaam en geest
Twintig beste ideeën

Scheiding lichaam en geest

Door Sebastien Valkenberg op 10 juli 2012

Scheiding lichaam en geest
07-2012 Filosofie magazine Lees het magazine


Scheiding lichaam en geest

René Descartes (1596-1650)
Luisteren naar een mooi muziekstuk is meer dan een paar kleuren op een hersenscan.

Wat is het idee?
Geest en lichaam zijn voor Descartes twee verschillende zaken. De mens is niet zijn brein.

Hoe passen we het toe?
Een aanvulling op de ontdekkingen in het hersenonderzoek. Luisteren naar een mooi muziekstuk is meer dan een paar kleuren op een hersenscan.

Vrijwel alles weten neurowetenschappers tegenwoordig te herleiden tot kleurpatronen op een hersenscan. Als we luisteren naar een adembenemend stuk muziek, dan zal deze activiteit ongetwijfeld via een scan zichtbaar zijn in onze de hersenen. Maar zijn wij daarmee ons brein? Het zogenoemde dualisme van de Franse filosoof René Descartes brengt in ieder geval een strikte scheiding aan tussen brein (of lichaam) en geest.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Filosofie.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Zijn filosofie
Het dualisme stelt dat mensen uit twee substanties bestaan: uit een stoffelijk lichaam en de onstoffelijke geest. Descartes wijst erop dat beide substanties hun eigen wetmatigheden kennen en niet tot elkaar zijn te reduceren. Het lichaam is onderhevig aan natuurwetten, terwijl deze tekortschieten om het geestesleven te beschrijven. Het dualisme benadrukt dat de manier waarop gedachten tot stand komen van een compleet andere orde is dan de inhoud van die gedachten.

Historische achtergrond
Het dualisme heeft zijn oorsprong in de zoektocht van Descartes naar een fundament voor de wetenschap. Hoe weten we of iets waar is? vroeg hij zich af in Over de methode (1637) en Meditaties (1641). Hij besefte dat aan alles viel te twijfelen, zelfs aan het bestaan van zijn lichaam. Maar het feit dát hij twijfelde was onbetwistbaar. Zo kwam hij tot zijn beroemde uitspraak ‘Ik denk, dus ik ben’. Hij had het denkende subject gevonden, dat hij plaatste tegenover het lichaam.

Het probleem
Bekeken vanuit dit dualistisch standpunt, miskennen materialistische neurowetenschappers de eigenheid van het geestelijk leven. Onze gedachten zouden uiteindelijk niets meer zijn dan een optelsom van biochemische processen.

De oplossing
Het dualisme roept nog steeds een aantal prangende vragen op, die de neurowetenschapper niet zo maar kan negeren. Vanzelfsprekend leidt het luisteren naar een muziekstuk tot verhoogde activiteit in de hersenen, maar wat toont de bijbehorende scan ons precies? Hooguit welke hersendelen betrokken zijn bij deze handeling. Het samenspel van biochemische reacties staat echter los van de inhoud van onze gedachten. Anders gezegd: de kleurpatronen staan in geen verhouding tot de esthetische sensatie die de muziek veroorzaakt. Het dualisme laat zien dat het allerminst vanzelfsprekend is dat de belangrijkste zaken, zoals de ervaring van schoonheid, zich laten terugbrengen tot een paar kleuren op een beeldscherm.

Relevante berichten

Schadebeginsel
Schadebeginsel
Twintig beste ideeën

Schadebeginsel

Schadebeginsel John Stuart Mill (1806-1873)Met het schadebeginsel geeft Mill antwoord op de vraag wanneer iemands vrijheid mag worden ingeperkt. Wat is het? Definieert de grenzen van individuele vrijheid. Zo lang een ander er geen schade van ondervindt, mag ik doen en zeggen wat ik wil. Wat doet het? Biedt ruimte aan afwijkende meningen en levensstijlen. Onwelgevalligheid is geen criterium om opvattingen te weren. Formeel heeft iedereen het recht om zich in alle vrijheid uit te drukken, maar lang niet elke mening wordt evenzeer op prijs gesteld als de andere. In een samenleving zijn sommige opinies zo dominant dat ze kunnen leiden tot sociale druk – wat kan leiden tot wat we tegenwoordig politieke correctheid noemen. Deze druk kan zo groot worden dat mensen besluiten afwijkende meningen voortaan voor zich te houden. De Engelse filosoof John Stuart Mill schiet deze dissidenten te hulp met het schadebeginsel. Read More

Lees meer
Gulden Middenweg
Gulden Middenweg
Twintig beste ideeën

Gulden Middenweg

Gulden middenweg Aristoteles (384 v.Chr-322 v.Chr.)De deugd is het midden tussen twee extremen, maar Aristoteles pleit niet voor middelmatigheid! Wat is het idee? Volgens Aristoteles is de deugd het midden tussen twee extremen. Zo houdt moed het midden tussen lafheid en roekeloosheid. Hoe passen we het toe? Het is geen pleidooi voor middelmaat, maar juist voor een optimum. Daarom een uitstekend middel tegen de zesjescultuur.   Wie zegt dat het onderwijs lijdt aan een zesjescultuur trapt een open deur in. Vind maar eens iemand die deze claim niet onderschrijft. De kunst is natuurlijk om hieraan voorbij te komen. Vanuit Den Haag komen richtlijnen, zoals selectie aan de poort, maar zijn die voldoende om de leergierigheid onder studenten te vergroten? Voeg daar dan tenminste een stevige dosis Aristoteles aan toe. Dat raadt Paul van Tongeren aan, hoogleraar wijsgerige ethiek in Nijmegen en Leuven. Het is de hoogste tijd voor een rehabilitatie van een kernnotie van Aristoteles: de gulden middenweg. Van Tongeren legt uit hoe we dit beginsel moeten begrijpen. Read More

Lees meer
Linguistic turn
Linguistic turn
Twintig beste ideeën
Voor leden

Linguistic turn

Een roos heeft voor geliefden een andere betekenis dan voor biologen. Ludwig Wittgenstein (1889-1951) laat zien dat taal de werkelijkheid vormt. Dit idee is de aanzet van de talige wending (linguistic turn) in de filosofie.  Wat is het?… Read More

Lees meer
Positieve en negatieve vrijheid
Positieve en negatieve vrijheid
Twintig beste ideeën

Positieve en negatieve vrijheid

Positieve en negatieve vrijheid Isaiah Berlin (1909-1997)Van positieve vrijheid is volgens Berlin sprake als mensen ‘meester over zichzelf zijn’. Daartegenover plaatst hij de negatieve vrijheidsopvatting: de afwezigheid van dwang door andere mensen. Wat is het?Berlin laat zien hoe vrijheid in zijn tegendeel kan omslaan. Vrijheid kun je niet afdwingen. Wat doet het? Een gezonde argwaan jegens wereldverbeteraars. Een rookverslaafde zijn sigaretten verbieden en tegelijk volhouden dat hij wordt bevrijd, gaat niet. Kun je mensen dwingen vrij te zijn? Veel beleidsmakers lijken hier vanuit te gaan als ze pleiten voor opgelegde hulp aan mensen die ongezond leven – ‘leefstijlinterventies’ in jargon – én tegelijk volhouden dat van  betutteling geen sprake is. Voor dit type redenering waarschuwde de Engelse filosoof Isaiah Berlin al. Hij maakte de risico’s zichtbaar door twee vormen van vrijheid haarscherp uit elkaar te houden: de positieve en de negatieve variant. Zijn filosofieVan positieve vrijheid is volgens Berlin sprake als mensen ‘meester over zichzelf zijn’. Doorslaggevend is dat ze ergens welbewust toe besluiten. In deze opvatting, die onder meer wordt verdedigd door Plato, Jean-Jacques Rousseau en Immanuel Kant, staat vrijheid gelijk aan zelfbepaling. Daartegenover plaatst hij de negatieve vrijheidsopvatting van John Locke en John Stuart Mill: de afwezigheid van dwang door andere mensen. Alleen zonder andermans bemoeienis zijn we vrij. Read More

Lees meer