‘We hebben helemaal geen rede, volgens Spinoza’

Wie in wonderen gelooft is eigenlijk een atheïst, vond filosoof Baruch Spinoza (1632-1677). ‘Als je zoals Spinoza tot de conclusie komt dat God de natuur zelf is,’ vertelt Spinozakenner Wiep van Bunge, ‘is de gedachte dat iemand de wetten van de natuur breekt een goddeloze gedachte. Daarmee misken je dat God almachtig is. De wetten van de natuur zijn Gods wetten.’

Van Bunge, hoogleraar geschiedenis van de filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, schreef onlangs Spinoza. Een Haags portret (2026), waarin hij het denken van Nederlands grootste filosoof in zijn tijd en omgeving plaatst. Een belangrijke rol is daarbij weggelegd voor Den Haag, toentertijd het politieke centrum van de machtige Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en Spinoza’s woonplaats tijdens de laatste jaren van zijn leven. ‘Waarom Spinoza precies naar Den Haag verhuist, weten we niet,’ zegt Van Bunge, ‘maar zijn werk krijgt daar duidelijk een wereldser karakter. Waar hij in zijn eerdere woonplaatsen Amsterdam en Rijnsburg zijn metafysica en kentheorie uitdenkt, werkt hij in Den Haag aan zijn psychologie en sociale en politieke filosofie. En daarvoor zit hij in Den Haag in de juiste omgeving. Hij woonde op een kwartier lopen van het Binnenhof, waar toen al de politieke macht huisde.’

Spinoza was al op jonge leeftijd op zoek naar geluk, schrijft u. Hoe zet hij die zoektocht op?
‘Al in zijn eerste tekst, de Verhandeling over de verbetering van het verstand, belooft hij op zoek te gaan naar een bron van blijvend geluk. Eerst zoekt hij dat geluk in de wereld, als zakenman in de handelsfirma van zijn familie. Maar al snel breekt hij daarmee en gaat hij op zoek naar een filosofie die hem een vorm van geluk of gemoedsrust kan geven die het normale leven niet biedt.

In zijn hoofdwerk, de Ethica, lost hij die belofte in. Geluk schuilt in inzicht, concludeert hij. Je moet leren begrijpen waarom de dingen die je overkomen je gelukkig of ongelukkig maken. Dan ben je in staat om die dingen niet langer lijdzaam te ondergaan, maar ze actief te reguleren en te verwerken.’

Word je dan ook een minder emotioneel mens, als je zijn filosofie naleeft?
‘Niet per se. Spinoza is kritisch op de ook in zijn tijd populaire filosofie van de Stoa, die stelt dat je je passies moet beheersen om zo in een situatie te belanden waarin je niet langer wordt aangedaan door de wereld om je heen: de toestand van apatheia. Spinoza vindt dat onmenselijk. Hij ziet het universum als een enorm botsingsproces, waarin ons voortdurend van alles overkomt. Te verlangen dat dat stopt, is een onmogelijk verlangen. En als je niet meer zou worden aangedaan door je omgeving, zou je geen mens meer zijn.

Spinoza claimt dat je gevoelens van karakter veranderen als je ze begrijpt. Als je inziet dat je onder bepaalde omstandigheden jaloers wordt, is dat inzicht zo krachtig dat het voorkomt dat je jaloers wordt. Je verheugt je dan juist over het feit dat je dit hebt ingezien. De filosoof moet zijn rug niet naar de wereld toekeren, zegt Spinoza, maar de interactie ermee aangaan.’

Maar onze rede kunnen we niet gebruiken om inzicht te krijgen: u schrijft dat de rede volgens Spinoza niet bestaat.
‘Dat wij in staat zijn tot redelijke gevolgtrekkingen, wil nog niet zeggen dat er een onafhankelijk vermogen in ons bestaat dat we “de rede” kunnen noemen. Dat begrip is een abstractie. Hetzelfde geldt voor “de wil”. Wij voelen voortdurend aandriften tot dit en dan weer tot dat. Omdat wij allerlei driften in onszelf waarnemen, maken we de denkfout te concluderen dat er zoiets bestaat als de wil die maakt dat wij iets willen. Maar er is volgens Spinoza geen enkele reden om aan te nemen dat hier aparte vermogens in het spel zijn.’

En begrippen als goed en kwaad? Bestaan die wel of zijn dat ook abstracties volgens Spinoza?
‘Er bestaat niet zoiets als goed of kwaad in de natuur, zegt Spinoza. Wij noemen de dingen die ons bevallen “goed” en de dingen die ons niet goed uitkomen “slecht”. Dat betekent niet dat Spinoza een immorele denker is. Zijn moraal is gebaseerd op wat hij verstandig en onverstandig gedrag vindt en lijkt behoorlijk op traditionele opvattingen over goed en kwaad in bijvoorbeeld het christendom.

Neem bijvoorbeeld het gebod tot naastenliefde: “Heb een ander lief als uzelf.” Dat is ons niet op enig moment geopenbaard door God, zegt Spinoza. Nee, naastenliefde is verstandig, omdat mensen voor hun overleven aangewezen zijn op andere mensen. Je hebt de ander nodig. Dat gebod moet je dus niet gehoorzamen omdat God het van je wil, maar omdat het verstandig is.’

In zijn Tractatus theologico-politicus schrijft Spinoza dat vrijheid het doel van de staat en ‘intrinsiek goed’ is. Bedoelt hij daarmee dat het verstandig is voor politieke machthebbers om mensen vrij te laten?
‘Ja, omdat dat mensen in staat stelt om beter te leven en je daardoor ook een sterkere maatschappij krijgt. Als je niet bent overgeleverd aan de tirannie van een machthebber, maar de vrijheid hebt om zelf te denken en je volgens je natuur te ontwikkelen, word je minder verzwakt door negatieve gevoelens. Daardoor kun je ook een betere bijdrage leveren aan het welzijn van je samenleving, samen met andere vrije burgers. Vandaar dat Spinoza als een van de eersten pleit voor de superioriteit van de democratie als staatsvorm.’

Spinoza. Een Haags portret
Wiep van Bunge
Boom
240 blz.
€ 24,90