‘Architectuur laat zien wie erbij hoort en wie niet’

We noemen het parlement graag het huis van de democratie, maar veel negentiende-eeuwse parlementen werden welbewust vormgegeven als paleizen. Het woord ‘paleis’ heeft een ondemocratische stamboom, zegt Müller. ‘Het gaat terug op de Palatijn, de heuvel in Rome waar de keizers hun bouwwerken hadden. Maar de geschiedenis laat zien dat democratieën gebouwen kunnen toe-eigenen en van nieuwe betekenis kunnen voorzien.’

Geslaagde parlementsgebouwen verzoenen volgens Müller twee tegenstrijdige ­eisen. ‘Burgers moeten zich met zo’n gebouw kunnen identificeren. Ze moeten er dichtbij kunnen komen, druk kunnen uitoefenen op hun vertegenwoordigers, ze moeten niet het gevoel hebben dat hier een vreemde macht zetelt. Maar toegankelijkheid is niet hetzelfde als vermaak.’ Dat is weleens geprobeerd: in het Palast der Republik in Oost-Berlijn zat naast de Volkskammer van de DDR een ­bowlingbaan. Müller: ‘Zo’n gebouw moet ook waardigheid uitstralen, de boodschap dat hier iets belangrijks gebeurt. Hier worden beslissingen genomen die voor alle burgers bindend zijn. Dit is geen ruimte voor entertainment.’

Welk gebouw weet dat evenwicht te vinden? Müller noemt twee parlementen die op het eerste gezicht niets gemeen hebben: dat van architect Louis Kahn in Dhaka en dat van Enric Miralles in Edinburgh. ‘Kahns gebouw oogt vanbuiten als een fort, maar vanbinnen is het een kleine stad. En Miralles wilde geen paleis bouwen, maar een campus die interne verscheidenheid suggereert. Dat is het punt: zulke gebouwen laten open wat mensen er in de toekomst mee doen, welke betekenis ze eraan geven.’

Toch waarschuwt Müller voor de gedachte dat er een recept bestaat voor democratische gebouwen. ‘Het is makkelijker om negatieve voorbeelden aan te wijzen: gebouwen die burgers moeten overweldigen of intimideren, of als façade-democratie dienen – zet een glazen koepel op het parlement en het oogt vanzelf democratischer. Ik wilde de verleiding weerstaan van de TED-talk-oplossing: voer dit ene ontwerp in, en boem, democratie.’ Die weigering om met eenduidige oplossingen te komen is meer dan bescheidenheid; ze zegt iets wezenlijks over wat democratie volgens Müller is. ‘Democratie is een structureel open politieke vorm, waarin mensen altijd iets nieuws, iets onvoorspelbaars kunnen doen. Die afwezigheid van zekerheid wil ik laten zien.’

Wie wel precies weten hoe hun gebouwen eruit moeten zien, zijn de populisten: de Turkse president Recep Tayyip Erdogan, Donald Trump met zijn decreet voor ‘mooie’ klassieke rijksarchitectuur – en in Nederland Thierry Baudet, die esthetiek belangrijker noemt dan ethiek. Dat is niet toevallig, zegt Müller. ‘Populisten hebben het over “het echte volk”. Dan moeten ze ook invullen wie dat echte volk is. Daar kan architectuur een belangrijke rol bij spelen: je codeert er een specifieke lezing van de nationale geschiedenis mee, een beeld van wie er werkelijk bij hoort en wie niet.’ Per land verschilt de stijl. ‘Iemand als premier Narendra Modi in India, van de nationalistische hindoepartij BJP, bouwt vooral hindoetempels.’

Müller wil niet iedere liefhebber van klassieke gevels als verkapte extremist wegzetten. Maar hij ziet wel een glijdende schaal. ‘Er is een manier van denken over architectonische schoonheid, sterk aangejaagd door sociale media, waarin een afkeer van modernistische bouw opschuift naar de gelijkstelling van modernisme met globalisme en decadentie. Dan vind je ineens taal en beelden die rechtstreeks uit de jaren dertig lijken te komen, toen modernisme door de nazi’s als “ontaard” werd beschouwd.’

Het meest onthullend vindt hij hoe er gebouwd wordt. ‘Vaak wordt er helemaal niet authentiek gewerkt. Men zet een betonnen gebouw neer en plakt er iets historisch tegenaan. Dat verraadt waar het ze om gaat: het onmiddellijke effect van de façade. Of het gebouw vanbinnen functioneert, interesseert ze nauwelijks. Bij de Hongaarse premier Viktor Orbán zag je dat en nu ook bij Trump: alleen de façade telt.’ Achter dat bombastische decor gaat doorgaans nog iets anders schuil: ‘Grote bouwprojecten zijn voor deze figuren ook een instrument om oligarchen te bedienen. Corruptie is niet het hele verhaal, maar meestal wel deel ervan.’

Als er één ruimte is die we met democratie associëren, is het de agora, het plein waar de Atheense burgers samenkwamen. Maar wat maakt een plein democratisch? Müller wijst erop dat de Atheense democratie niet alleen een plein nodig had, maar nog een tweede ruimte. ‘Bindende besluiten werden genomen in de volksvergadering, die bijeenkwam op de Pnyx, een heuvel even verderop. Met de kanttekening dat vrouwen en vreemdelingen niet meededen. Op de agora vormde zich informeel de publieke opinie en kwamen burgers tot een politiek oordeel. Die agora was nadrukkelijk multifunctioneel: er werd ook gehandeld, geofferd, van alles. Een zuiver politieke ruimte is eerder een aanwijzing dat je in een autoritaire context bent beland. Autoritaire regimes houden ook van enorme pleinen, maar die zijn strak gecontroleerd.’

De les is dat fysieke ruimte en rechtsorde samen moeten worden gedacht. ‘We hebben pleinen nodig, maar ook wetgeving die spontane activiteit op die pleinen mogelijk maakt. Zelfs in redelijk functionerende democratieën, neem Groot-Brittannië of Italië onder Giorgia Meloni, zien we steeds meer wettelijke beperkingen op wat er in openbare ruimtes is toegestaan.’ Daarin schuilt een gevaar: ‘Democratie is een voortdurend proces van communicatie. Daar hoort vrijheid van meningsuiting bij, maar ook de vaak vergeten vrijheden van vergadering en vereniging. Daarvoor moet je mensen letterlijk de ruimte geven.’

Maar wat leveren samenkomsten op pleinen eigenlijk op? Volgens de Amerikaanse journalist Vincent Bevins werd er het afgelopen decennium meer geprotesteerd dan ooit, van de Egyptische revolutie en de Majdanrevolutie tot de Occupybeweging en klimaatmarsen. Toch oogt de opbrengst mager. Müller vindt dat beeld te somber. ‘Iedereen kent nu het Tahrirplein in ­Caïro. Dat een plek een ijkpunt wordt in het collectieve geheugen is niet triviaal. En de Occupyprotesten tegen economische ongelijkheid hebben de politieke taal in de Verenigde Staten veranderd: tegenwoordig kunnen mainstream figuren het woord “oligarchie” in de mond nemen zonder dat iemand roept dat dat communistenpraat is. Dat is zonder Occupy moeilijk te verklaren.’

Bovendien doet samenkomen iets met de aanwezigen zelf. ‘Mensen zien elkaar en signaleren hun toewijding aan de zaak door hun aanwezigheid. Je ziet op een demonstratie soms onverwachte mensen, een bejaard echtpaar bij een mars die anderen radicaal vinden. Zichtbaarheid doet ertoe.’ Rechtspopulisme heeft die les intussen goed begrepen, constateert hij droogjes. De bijeenkomsten van de conservatieve jongerenorganisatie Turning Point USA, met hun rode petjes en vaste rituelen, doen denken aan de festivals uit de Franse Revolutie of aan de communistische feesten in het naoorlogse Italië en Frankrijk. ‘Mensen herkennen een gemeenschappelijke zaak en bouwen solidariteit op. Dat kan buitengewoon effectief zijn.’

En de straat? Tegenwoordig lijkt die hét symbool van democratische hoop te zijn geworden: de plek waar burgers elkaar ontmoeten en zich mengen. Müller gelooft er weinig van. ‘De effecten van het straatleven worden schromelijk overdreven. Er is geen stevige empirische basis voor het idee dat straten vanzelf ruimtes van spontane ontmoeting zijn.’ Wie werkelijk een gesprek met vreemden aanknoopt, doet dat waar al iets gedeeld wordt. ‘Op een demonstratie of in een voetbalstadion. Daar weet je al dat je een interesse deelt.’

De democratische waarde van de straat ligt volgens hem juist in het omgekeerde: de belofte dat je er met rust wordt gelaten. ‘Je kunt in een straat verdwijnen, opgaan in de menigte. Je kunt er excentriek en anders zijn zonder angst, juist omdat er een ongeschreven regel is dat je elkaar niet lastigvalt.’ De stad biedt wat het dorp niet kan: anonimiteit, en daarmee de ruimte om jezelf opnieuw uit te vinden. Maar die vrijheid staat onder druk. ‘De camera’s in onze gebouwde omgeving zijn alomtegenwoordig: veel mensen weten niet eens dat ze er hangen of wat er met de beelden gebeurt.’ De oude strijdkreet Take back the streets krijgt zo een nieuwe betekenis: de straten heroveren op de surveillance.

Müller maakt de balans op, en die stemt niet gerust: steeds meer beperkingen op demonstreren, steeds meer toezicht. En subtieler: hostile architecture, ‘vijandige’ ontwerpen die ongewenst gedrag in de publieke ruimte tegengaan. Denk aan parkbankjes waar daklozen niet op kunnen liggen of pleinen waar hangen niet de bedoeling is. ‘Een ruimte kan er op deze manier aantrekkelijk uitzien, maar vijandige architectuur zorgt ervoor dat sommige mensen niet welkom zijn in een openbare ruimte.’ En dan is er ook nog de reconstructiepolitiek. Neem het herbouwde Pruisische stadsslot in Berlijn. ‘Reconstructie vergt altijd een keuze: je herbouwt het gebouw zoals het er op één bepaald moment uitzag. Hier koos men voor de versie waarin de Pruisische koning zijn triomf over de democratische krachten van 1848 vierde, inclusief de inscriptie dat de hele wereld de knie moet buigen voor Jezus. Moet een democratie in de 21ste eeuw zo’n inscriptie vrijwillig overnemen? Daarover zou op zijn minst openlijk gestreden moeten worden.’

Democratie, stelt Müller, is niet in steen te vatten. Geen koepel, zuilengalerij of perfect ontworpen zaal kan haar garanderen. Maar zonder stenen kan ze evenmin. Vergaderen, betogen, flaneren: het moet ergens plaatsvinden. Democratische politiek heeft ruimtes nodig waarin ze kan verschijnen en die de toekomst openhouden.