Psychotherapeut Marte Kaan ziet de inzichten van de grote denkers geregeld in het klein terug in de behandelkamer. Dit keer: Jacques Lacan.
‘Het reële is wat zich verzet tegen symbolisering’
Een van mijn patiënten, een dertiger met een leven dat op het oog goed in elkaar zit – hij heeft een solide baan bij de gemeente als projectleider, een klein maar stabiel sociaal netwerk en een partner met wie hij samenwoont – wisselt razendsnel en in extreme mate van stemming. De ene week gaat het gesprek over relatief triviale kwesties op zijn werk of in zijn relaties, de andere week is hij zo wanhopig dat hij uit het leven wil stappen. In onze gesprekken proberen we te begrijpen wat zijn onderliggende emotionele pijn is en dan gaat het vaak, zoals bij veel mensen, over het gebrek aan verbinding met zichzelf en met anderen. Hij voelt zich een eiland.
‘Het reële is wat zich absoluut verzet tegen de symbolisering,’ schrijft de Franse psychoanalyticus Jacques Lacan (1901-1981). Hiermee drukt hij uit dat er een domein in de menselijke ervaring is dat zich niet in woorden laat vangen.
De satirische slasherfilm Teenage Sex and Death at Camp Miasma van regisseur Jane Schoenbrun vertelt het verhaal van een jonge regisseur die een remake mag maken van de populaire horrorfilms Camp Miasma, een fictieve franchise uit de jaren 80 in de trant van Nightmare on Elmstreet en Friday the 13th, waarin een seriemoordenaar onschuldige tieners vermoordt. De regisseur is Kris, een jonge lesbische vrouw, die de actrice Billy Presley ontmoet. Presley speelde in de eerste Camp Miasma-filmde zogeheten final girl, het meisje dat als laatste wordt vermoord. Flesh and fluids, daar draait het om, zegt Billy, wanneer Kris met allerlei academische theorieën over het horrorgenre op de proppen komt.
Voor Kris speelden de films een belangrijke rol in haar seksuele ontluiking. Met name de scène waarin de jonge Billy klaarkomt terwijl ze doodsangsten uitstaat omdat de moordenaar, Little Death genaamd, op het punt staat haar af te slachten. Die blik die je toen had, dat wil ik ook ervaren, zegt Kris. Omdat dit gevoel niet uit te leggen valt, spelen ze een Camp Miasma-films na: nu is Kris de final girl die vlucht voor Little Death. Ze ensceneren de moord op Kris wanneer ze seks heeft, waardoor ze de overgave kan ervaren die hoort bij de doodsangst van een slachtoffer, een angst die via die overgave leidt tot een orgasme. The best I have ever had, aldus Billy.
Deze ervaring van Kris is een voorbeeld van het reële van Lacan. Het gevoel van doodsangst en seksuele overgave verzet zich tegen symbolisering. Kris wil niet worden afgeslacht, ze wil zich voelen alsof ze wordt afgeslacht.
En zo is het misschien soms ook met de ervaring van dood willen, er niet meer willen zijn. Ook dat is wellicht soms een gevoel dat zich tegen symbolisering verzet. Iemand doet dan een poging door te zeggen: ik wil niet meer leven, ik wil dood. Dat lijkt een manier om uitdrukking te geven aan een keur aan intens ondragelijke en onbenoembare gevoelens: diepe wanhoop, gemis, verdriet, boosheid, angst, eenzaamheid. Aan het gevoel moederziel alleen te zijn, hoeveel mensen er ook om je heen staan. Dan is dood willen soms de enige manier om een brug te slaan naar de ander, omdat het uitdrukking geeft aan die gevoelens van uitzichtloosheid en eenzaamheid.
Zo lijkt het mijn patiënt ook te helpen wanneer hij zijn doodswens hardop uitspreekt. Zijn situatie is feitelijk niet veranderd, en toch wel: voor een moment heeft hij zijn isolement doorbroken door een ander te laten delen in zijn pijn. Dat kan verbindend en ook confronterend zijn: hoe empathisch en welwillend de ander ook is, echt begrijpen kan hij of zij het niet, omdat taal in gebreke blijft bij onzegbaar leed.
Het spreekt voor zich dat de context van een film onvergelijkbaar is met de realiteit van een suïcidaal persoon. Wat deze uiterst onvergelijkbare gevoelens verbindt is de onvertaalbaarheid van een diep-menselijke ervaring en de creatieve pogingen die we als mens doen om elkaar dan toch te bereiken.
