‘Wagners Ring des Nibelungen zit vol met feministische ideeën’

‘Richard Wagners Der Ring des Nibelungen bevat een goudmijn aan filosofische thema’s,’ zegt schrijver Gerbert Faure enthousiast maar resoluut. Ter ere van het 150-jarig bestaan van de monumentale operacyclus in de zomer van 2026 schreef Faure een filosofische gids: Wagners Ring. Een filosofische reis. Daarin leidt hij je scène voor scène door Wagners werk, maar laat hij ook zien hoe de Ring de oorspronkelijke intentie van Wagner overstijgt. Die intentie was revolutionair en anarchistisch: Wagner hoopte met de Ring een drama te schrijven waarin de machtshonger die aan de 19^e-eeuwse klassenmaatschappij ten grondslag lag werd aangeklaagd. Maar er valt in het kunstwerk filosofisch gezien nog veel meer te ontdekken. Faure: ‘Ik heb ervoor gekozen om filosofische theorieën als kader te gebruiken. Bijvoorbeeld wanneer de personages Siegfried en Brünnhilde het leven van genot vaarwel zeggen, kun je daar Robert Nozicks gedachte-experiment van de “ervaringsmachine” op toepassen: zou jij in een geluksmachine stappen die je direct gelukkig zou maken? Ook bij het verhaal van Siegfried en Brünnhilde gaat het om de vraag: is geluk de belangrijkste drijfveer in het leven?’

Doet u daarmee het werk van Wagner geen geweld aan?
‘Ik denk het niet. Nozick leefde natuurlijk na Wager, maar Wagner zei zelf dat hij dankzij filosoof Arthur Schopenhauer zijn eigen tekst beter begreep, terwijl hij Schopenhauer pas las nadat hij het libretto voor de Ring schreef. Hij heeft er dus geen moeite mee om de chronologie af en toe los te laten. Dat is wat ik ook doe.’

Kunnen mensen niet beter uw boek lezen dan naar een opera van vijftien uur te luisteren?
Faure lacht. ‘Ik zou graag “ja” zeggen, maar de opera is toch echt rijker. De muziek wordt een vorm van denken die zoveel meer biedt dan een filosofisch traktaat. Wagner doet dat heel geraffineerd, bijvoorbeeld via zijn leidmotieven, stukjes muziek die symbool staan voor bepaalde gevoelens, personen of situaties. Dat werkt op drie manieren. Ten eerste zijn die leidmotieven meerduidig: een motief kan verwijzen naar een object of persoon, maar ook naar een abstract idee. Neem het speermotief. Soms hoor je dat melodietje wanneer er daadwerkelijk een speer ten tonele verschijnt, maar op andere momenten lijkt het meer te gaan over het abstracte idee achter de speer: de autoriteit die je door de speer kunt bemachtigen.

Ten tweede evolueren de motieven. Het hoornmotief dat het personage Siegfried verbeeldt, klinkt als hij nog een jongen is, onbezorgd en vrolijk; wanneer Siegfried ouder en wijzer is geworden, is het motief nog wel te herkennen, maar klinkt het nobeler en minder speels.

En ten derde laat Wagner motieven muzikaal op elkaar lijken. In Das Rheingold hoor je gelijkenis tussen het motief van de ring die de dwerg Alberich smeedt en het motief van de burcht die de oppergod Wotan laat bouwen. Daardoor weet je al voordat Wotan gaat zingen dat die god wordt gedreven door hetzelfde machtsverlangen als Alberich. Muziek biedt hier een diepere laag dan tekst alleen.

Iets dergelijks gebeurt ook wanneer het Alberich lukt de macht te verkrijgen door de ring te smeden. Nu werken de Nevelingen niet meer voor zichzelf, maar zijn zij de slaaf van Alberich. Je hoort een bijzonder eentonig motief dat associaties oproept met fabrieksarbeid. Karl Marx en het idee van vervreemding zijn hier niet ver weg. En als Alberich een helm laat smeden die hem onzichtbaar maakt, kan hij de mensen die voor hem werken observeren zonder dat zij het doorhebben. Hij wordt een soort fabrieksopzichter. Dat komt in de buurt van het panopticum, de gevangenis die Michel Foucault beschrijft waarin één persoon alle gevangenen kan observeren. Zo is elke scène zwanger van de filosofische ideeën.’

Wagner was een verwoed nationalist en antisemitiet. Moeten we nog wel naar zijn muziek luisteren?
‘Dat hij antisemiet was werpt een smet op zijn persoonlijkheid. Voor sommige mensen is dat reden genoeg om zijn werk niet te beluisteren, en daar heb ik respect voor. Maar de moeilijkere vraag is: zit het in de werken zelf? Ik denk van niet, zeker niet in de Ring. Sommige mensen zeggen dat Wagner met die hebzuchtige dwergen eigenlijk op Joden doelde. Maar als je niet weet dat Wagner antisemiet was, zou je volgens mij nooit op dat idee komen.

En verder zit de Ring trouwens vol met feministische ideeën. Alle ellende ontstaat door de mannen, terwijl de vrouwen – vooral Brünnhilde aan het einde – voor de redding zorgen. De kern van de Ring draait wat mij betreft om twee vormen van liefde: agape – belangeloze naastenliefde – en eros – passie die kwetsbaar maakt maar die desondanks bevestigd wordt als het hoogste goed. Aan het einde stort Brünnhilde zich in het vuur: een daad van morele zelfopoffering én een erotische vereniging. Wagner laat hier tegenstrijdigheden toe die hij zelf misschien niet eens volledig zag. Dat is wat zijn werk relevant houdt: hij dwingt ons niet tot één waarheid, maar nodigt ons uit om genuanceerd te denken.’

Wagners Ring. Een filosofische reis
Gerbert Faure
Boom.
320 blz.
€ 29,90