‘Met de bladmuziek kwam het idee dat de muzikant niet zomaar mag improviseren’

De monnik Guido van Arezzo ontwikkelde in de elfde eeuw de basis van het moderne notenschrift. Muzikanten hoefden de muziek niet meer uit hun hoofd te leren en maakten minder fouten. ‘Voor die tijd was muziek een orale cultuur, die van generatie op generatie werd doorgegeven,’ vertelt muziekfilosoof Marlies De Munck. Bladmuziek is niet slechts een weergave van de muziek, zegt ze. ‘De partituur speelt een actieve rol in het proces: ze is performatief, omdat ze de bedoeling heeft een stuk tot klinken te laten komen. Het is een instructie.’

Het ontstaan van bladmuziek heeft verstrekkende gevolgen gehad. De Munck: ‘Je ziet het idee ontstaan dat de muzikant moet gehoorzamen, gewoon moet uitvoeren wat er op het blad staat.’ Zo wordt van muzikanten verwacht dat ze trouw blijven aan het werk. Improviseren of wat andere noten spelen is in de klassieke muziek niet zomaar mogelijk. ‘Muzikanten moeten bij wijze van spreken onzichtbaar zijn: vaak zijn ze in het zwart gekleed in de orkestbak en mogen ze niet te veel bewegen. Dat komt mede doordat de partituur als heilig wordt gezien.’

Daar ontstaat vervolgens een probleem: ‘Zo’n partituur bestaat voornamelijk uit bolletjes op een notenbalk. Je kunt niet alles preciseren: hoe luid precies, hoe snel, hoe traag? Er zijn allerlei interpretaties mogelijk. Hoe verhoud je je tot een componist die overleden is? Mag je improviseren in Beethoven? Is de uitvoerder onderdeel van het muzikale werk of een doorgeefluik?’

Tekst loopt door onder afbeelding

‘Traditioneel wordt de partituur gezien als een praktisch medium: het echte kunstwerk is de muziek. Maar in de twintigste eeuw krijg je experimentele muziek waarbij de partituur grafisch is uitgewerkt: de muziek is bijvoorbeeld in een spiraal genoteerd of er is met kleuren gewerkt. Dat zijn kunstwerkjes op zich.’

‘De grondleggers van het notenschrift waren monniken die zich ergerden aan muzikanten die fouten maakten, het niet goed onthielden of vals zongen. Het ontstaan van partituren kun je dus lezen in de traditie van Foucault: het was een disciplineringsinstrument.’

‘Door het ontstaan van de partituur krijg je de vraag naar eigendom en copyright. Plotseling is er de kwestie van plagiaat in de muziek en begint men partituren te verkopen. Hierdoor kon Beethoven bijvoorbeeld gaan freelancen: de verkoop van zijn partituren was een bron van inkomsten.’

‘Muziekfilosoof Lydia Goehr stelt dat we mede door muzieknotatie het muzikale werk als een concept zijn gaan zien; we spreken bijvoorbeeld over de Vijfde van Beethoven. Hierdoor ontstaat de vraag wat het muzikale werk precies is. Een idee in het hoofd van de componist? De partituur? Of de uitvoering?’