‘De mens staat in het middelpunt van het universum. Eens of oneens?’ Het is een van de kwesties in het spel ‘Denk jij als Spinoza?’, dat je kunt spelen in het vernieuwde Museum Het Spinozahuis in Rijnsburg (Zuid-Holland). Op basis van de antwoorden die je geeft op het scherm, scoor je hoger of lager op de ‘ladder van geestverwantschap’ met de Nederlandse vrijdenker (1632-1677). Je kunt het spel overigens niet winnen; het gaat niet om je kennis van Spinoza, maar om wat jíj denkt, benadrukt het museum.
Op woensdag 8 april 2026 wordt het huis waar Baruch Spinoza in elk geval van 1661 tot 1663 heeft gewoond feestelijk heropend met een bezoek van koning Willem-Alexander. Het huis was al toegankelijk voor passanten die iets willen opsnuiven van het leven van de Nederlandse filosoof, maar met een moderne entree en een nieuwe inrichting moet het museum meer bezoekers bekendmaken met het denken van Spinoza. Want hoewel je in Nederland niet om de naam Spinoza heen kunt, weten maar weinig mensen waar hij voor staat, zegt Han van Ruler, hoogleraar intellectuele geschiedenis aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en voorzitter van Vereniging het Spinozahuis. ‘Meer dan de helft van de bezoekers komt nu uit het buitenland en weet al veel over Spinoza. Maar hij heeft ons ook in Nederland veel te vertellen. Waarom is er zoveel politieke onvrede? Waarom gaan er steeds minder mensen stemmen? Met behulp van Spinoza’s filosofie kun je daar dieper over nadenken.’
Wonderen bestaan niet
Wonderen bestaan niet en de Bijbel is geschreven door mensen, zei Spinoza. Die ideeën waren in zijn tijd zo radicaal dat er een banvloek over hem werd uitgesproken door de joodse gemeenschap in Amsterdam waarin hij opgegroeide. Een paar jaar later dook hij in Rijnsburg op, waar hij inwoonde bij een chirurgijn en lenzen sleep om de kost te verdienen.
Er kunnen verschillende redenen zijn waarom Spinoza in Rijnsburg terechtkwam, vertelt Van Ruler tijdens een rondleiding door het museum. ‘Rijnsburg was waarschijnlijk een toevluchtsoord. In Amsterdam was de kans groot dat Spinoza op straat mensen tegen zou komen die hem zacht gezegd niet gunstig gezind waren vanwege zijn ideeën. Rijnsburg was een plaats waar veel collegianten samenkwamen, een vrijzinnige christelijke stroming waarvan Spinoza verschillende leden tot zijn vrienden rekende. En vanaf daar kon hij lopend naar de universiteit in Leiden, wat hem hielp bij wat hij wilde doen: een nieuwe filosofie uitdenken die mensen zou bevrijden van bijgeloof.’
Tekst loopt door onder afbeelding
God, oftewel Natuur
In Rijnsburg publiceerde Spinoza zijn eerste boek, de Principia philosophiae cartesianae (Beginselen van de filosofie van Descartes), en begon hij met schrijven aan zijn hoofdwerk, de Ethica. Spinoza vraagt zich daarin af hoe je gelukkig kunt worden en stelt in zijn argumentatie dat God niets anders is dan de natuur, oftewel het geheel van onze wereld. Om zulke omstreden ideeën naar buiten te kunnen brengen vertrok hij in 1663 waarschijnlijk naar Voorburg en later naar Den Haag, denkt Van Ruler. ‘Hij was op zoek naar vrienden in hogere kringen in Den Haag, die hem later misschien bescherming konden bieden.’
Voor wie meer wil weten over het leven en denken van Spinoza is er in het museum ook een audiotour, waarmee je kunt luisteren naar wat zijn vader, zijn huisbaas en zijn vrienden over hem te vertellen hebben. Of naar Bas Haring, hoogleraar publiek begrip van wetenschap aan de Universiteit Leiden, die vertelt wat je aan Spinoza hebt als je nadenkt over klimaatverandering. De conclusie: ‘Blijf zorgvuldig nadenken.’
Einstein
Onderdeel van het museum is de bibliotheek, samengesteld uit vergelijkbare boeken als die Spinoza in bezit had bij zijn overlijden. Daaronder zijn filosofen als Epictetus, Aristoteles, Maimonides, Machiavelli en Hobbes, maar ook de erotische Romeinse schelmenroman Satyricon van Petronius.
Die bibliotheek kent een spannende geschiedenis. Ze werd aan het begin van de Tweede Wereldoorlog geconfisqueerd door de Duitsers om vernietigd te worden; Spinoza was immers van Joodse komaf. Maar nazi-ideoloog Alfred Rosenberg was gefascineerd door de filosoof en hield de boekverbranding tegen. Na de oorlog vonden de Amerikanen de boeken terug in een Beierse zoutmijn.
Tekst loopt door onder afbeelding
Onderduikers
Op de zolder, waar op het moment van bezoek nog druk geboord wordt, is meer te vinden over geschiedenis van het huis. Zo zaten er in de Tweede Wereldoorlog een Joodse moeder en dochter ondergedoken. Ook vind je op zolder het gastenboek waar Albert Einstein in 1920 zijn naam noteerde. De Duits-Joodse natuurkundige was een bewonderaar van Spinoza en zei ooit: ‘Ik geloof in Spinoza’s God die zich openbaart in de ordelijke harmonie van alles wat bestaat.’
Op 8 april zal Willem-Alexander een herdenkingszuil onthullen in de voortuin van het Spinozahuis. Maar is het niet gek dat de koning zijn eer bewijst aan een politieke denker die eigenlijk niets van de monarchie moest hebben? Dat valt wel mee, zegt Van Ruler. ‘Spinoza was inderdaad tegen de Oranjes. Maar het huidige koningshuis erkent het belang van het republikeinse verzet in de zeventiende eeuw en weet dat je in de Nederlandse geschiedenis niet om Spinoza heen kunt.’
Museum Het Spinozahuis is van dinsdag t/m zondag te bezoeken van 13:00 tot 17:00 uur. Op 8 april is het vanwege de komst van de koning voor bezoekers gesloten.
