Als het aan George Orwell (1903-1950) zelf had gelegen, was deze nieuwe uitgave van De leeuw en de eenhoorn er misschien niet gekomen. De Engelse schrijver en journalist schrijft in 1940 in dit pamflet dat het kapitalisme het Verenigd Koninkrijk ongeschikt maakt als oorlogseconomie, omdat het de rijken spaart, mensen en fabrieken onvoldoende mobiliseert en de saamhorigheid van het volk ondermijnt. Het socialisme zou de enige weg naar de overwinning zijn. Dat de Tweede Wereldoorlog uiteindelijk gewonnen werd dankzij de hulp van de kapitalistische Verenigde Staten, bewees Orwells ongelijk. Uit schaamte hield hij nieuwe drukken van dit boekje enige tijd tegen.
Een grote vergissing dus – en dat van zo’n visionair denker. Orwell muntte de term newspeak, analyseerde de mechanismen van het totalitarisme en voorzag de opkomst van alomtegenwoordige surveillance. Zijn vergissing roept vragen op over de waarde van oude, politieke teksten. In deze onstuimige tijd verschijnen voortdurend heruitgaven van politiek-filosofische titels, waarvan in marketingteksten en op achterflappen wordt beloofd dat ze lessen bieden voor de huidige situatie. Maar zoals een misrekening als die van Orwell laat zien, is zelfs het denken van de briljantste mensen vaak ontoereikend om de complexe werkelijkheid te begrijpen. Bovendien laat denkwerk uit het verleden zich niet naadloos op het heden leggen.
Dat geldt hier ook, en toch deert het niet erg. Dat Orwell het mis had, maakt het boekje juist mooi. ‘Terwijl ik schrijf, vliegen er hoogbeschaafde mensen over die mij proberen te doden,’ luidt de bekende openingszin van De leeuw en de eenhoorn. Orwell schreef het pamflet aan het begin van de oorlog, op een moment van grote crisis, en zocht in die onzekere wereld naar antwoorden. Die onzekerheid ervaren wij nu ook.
Even tussendoor …
Meer lezen over Orwell en andere grote denkers? Schrijf je in voor de gratis nieuwsbrief:
Dat het denken zijn tekortkomingen heeft, was overigens een gegeven waar Orwell zelf van doordrongen was. In zijn roman 1984 (1949) levert hij kritiek op de vervlakking van de Engelse taal, die als gevolg heeft dat de taal en daardoor het denken nog onnauwkeuriger worden dan ze al zijn. Tegelijkertijd wist Orwell dat het feit dat iets imperfect is, het niet minder belangrijk maakt. Dit pamflet is een ode aan Engeland, een ‘familie met lijken in de kast’. En een vurig pleidooi voor de democratie, waarvan ‘het doorprikken een van de eenvoudigste bezigheden is’.
De leeuw en de eenhoorn
George Orwell
vert. Thomas Heij
Boom
104 blz.
€ 14,90
