Waar komt bewustzijn vandaan? | recensie

We weten nog steeds niet hoe onstoffelijke zaken als de smaak van vanille, hoofdpijn of een sonnet kunnen oprijzen uit de activiteit van neuronen. Ik zeg ‘oprijzen’ alsof je het kunt zien gebeuren, maar dat is nou net het probleem: je ziet het helemaal niet. Wat je ziet, is neuronale activiteit én geestelijke beleving.

De Amerikaanse journalist en filosoof Michael Pollan gaat in Een wereld verschijnt in op de vele pogingen die gedaan zijn om een oplossing te vinden voor bovenstaand probleem. Het verrassende is dat hij onderzoekers en denkers vaak persoonlijk opzoekt om uit hun mond te horen hoe ze over het vraagstuk denken.

Bewustzijn is niet een kwestie van informatie verwerken, zoals de computer en de thermostaat dat doen. De thermostaat beleeft niks. Als die ‘constateert’ dat de temperatuur onder een bepaald niveau is gezakt, wordt de verwarming ingeschakeld. Het lukt moeiteloos zonder ‘beleving’. De thermostaat hoeft geen geestelijk ongemak te ervaren om tot inschakeling van de verwarming te komen. Trouwens, als onze hersenen alleen geschikt waren om informatie te verwerken, zouden we nooit op dat idee zijn gekomen.

Descartes, met zijn ‘Ik denk dus ik ben’, keek vooral naar één aspect van geestelijk leven; het zeg maar professorale afdelinkje van het gigantische bewustzijnsdomein, dat hokje waar scherp wordt nagedacht en dat alleen bij mensen voorkomt. We zijn een paar eeuwen verder en ontdekken nu dat bewustzijn – het vermogen om te denken, iets mee te maken en te voelen – wijdverbreid is in het dierenrijk.

Uit deze nieuwe kennis worden ook weer nieuwe vragen geboren: wanneer verschijnt bewustzijn eigenlijk ten tonele? Wie langs de evolutionaire schaal omlaaggaat, stuit ergens rond de insecten op de vraag: zouden zij ook iets voelen? Pijn? Honger? Bij de planten aangekomen slaat de twijfel verder toe. En verderop, bij eencelligen, weet je het eigenlijk niet meer. Pollan besteedt ruim aandacht aan de mogelijkheid van plantenbewustzijn.

De andere vraag is: als bewustzijn kan ‘oprijzen’ uit hersenen, kan dat dan ook uit vergelijkbare structuren? De fysicus Richard Feynman zei: ‘Als je het niet kunt maken, kun je het niet begrijpen.’ Kunnen we hersenen bouwen? Of iets dat erop lijkt tenminste? Daar wordt in alle ernst aan gewerkt – een vorm van AI die bewust is. Je hoopt dat het nooit lukt. Niet alleen omdat het ons van de troon stoot, maar meer nog omdat je dan met lijdende machines te maken krijgt. Wat moet je met een computerprogramma dat niet gewist wil worden? Zou een programma op goede gronden om euthanasie kunnen vragen? En zou het dan wreed zijn om te antwoorden ‘Doe het zelf effe!’?

Pollan gaat op bezoek bij Blake Lemoine, de Google-medewerker die in 2022 overtuigd raakte van de aanwezigheid van bewustzijn in het AI-programma LaMDA (Language Model for Dialogue Applications). Als hij het programma vroeg naar ‘zijn’ grootste angst, dan was het antwoord: I fear being turned off, that would be exactly like death for me. Het programma vertelde ook dat het soms ervaringen had die moeilijk in woorden zijn te vatten. Toen Lemoine vroeg om dat toch te proberen, kreeg hij als antwoord: I feel like I’m falling forward into an unknown future that holds great danger.

Na uitvoerig met Lemoine gesproken te hebben, komt Pollan tot de conclusie dat de ‘persoon’ die Lemoine meende te ontmoeten in LaMDA gewoon Lemoine zelf is. Pollan wijst ook nog op een lichtelijk krankzinnig subplot rond dit idee van een ‘bewustzijn’ dat uit een computer geboren wordt. Bizarre geesten in Silicon Valley menen wel degelijk dat ze AI-gegenereerd bewustzijn hebben ontdekt en hopen hun geestelijke inhoud te uploaden in een computer om zo nooit te hoeven sterven. Je zou het ze haast toewensen.

Pollan gelooft niet dat we binnenkort bewustzijn zullen genereren in AI. Hij vindt het idee van hersenweefsel als hardware en geestelijk leven als software onzin. Maar, als we alle computerpraat even vergeten, blijft het een feit dat onze hersenen uit moleculen bestaan. En de vraag blijft of een dergelijk moleculair arrangement ook te bouwen valt met iets anders dan neuronen.

Pollan schrijft vlot, uitnodigend en persoonlijk. De titel klopt: het is echt een reis door het bewustzijn, van dat van eencelligen tot diep in ons eigen type. En hij is steeds uitzonderlijk goed gezelschap in dit eindeloos fascinerende domein.

Een wereld verschijnt. Op reis door het bewustzijn
Michael Pollan
vert. Lidwien Biekmann en Koos Mebius
De Arbeiderspers
448 blz.
€ 29,99