Van dertigersdilemma’s tot de keuzes van Gen Z: niemand ontkomt aan twijfel. Maar wat is twijfelen eigenlijk? En wat hebben we eraan?
Hoe begin je een stuk over twijfelen? Je zou het kunnen beginnen met de Duits-Koreaanse filosoof Byung-Chul Han, volgens wie twijfelen een zeldzaam goed is geworden. In Vita contemplativa (2023) hekelt hij onze hectische samenleving waarin alles draait om efficiëntie en productiviteit. Juist in het nietsdoen, in het verwijlen en twijfelen, zit het waarlijk menselijke. ‘Het leven krijgt zijn glans pas door de inactiviteit,’ schrijft Han. ‘Zowel wachten als twijfelen zijn vormen van inactiviteit.’ We rennen van doel naar doel en worden voortdurend afgeleid door telefoon en media. Wanneer laten we nog alle verschillende mogelijkheden de revue passeren zonder het gevoel te hebben er een te moeten kiezen?
Of het stuk kan beginnen met huisarts Danka Stuijver, die in de Volkskrant schreef dat een overdaad aan keuzes de kinderen van generatie Z tot de minst gelukkige generatie maakt. Ze zouden lijden onder een keuzeparadox: door de enorme hoeveelheid opties kun je blijven tobben of een andere keus niet de betere was geweest – met besluiteloosheid en spijt tot gevolg. Of het stuk kan openen met het dertigersdilemma: de midlifecrisis voor mensen tussen de vijfentwintig en vijfendertig. Onder druk van maatschappelijke verwachtingen over carrière, kind en koophuis beginnen existentiële twijfels op te spelen over wie je bent en wat je wilt. De volgende stap of toch liever een wereldreis?
Het lijkt erop dat twijfel iets zegt over het huidige tijdsgewricht – alleen ligt nog open wat precies. Twijfelen we te weinig of juist te veel? En is dat verlammend of bevrijdend? Hoe langer je twijfelt over twijfel, des te twijfelachtiger het wordt. Is twijfel een gebrek aan vertrouwen, een welkom moment van inactiviteit of een drukkende waaier aan mogelijkheden? Twijfel je al als je even aarzelt? Wanneer slaat twijfel om in vertwijfeling? En heeft twijfel inderdaad iets te zeggen over de tijd waarin we leven?
Vraag en antwoord
We leven in een wereld die gericht is op antwoorden, ziet de Britse filosoof Lani Watson, die het boek De verrassende macht van vragen publiceerde. Experts in talkshows twijfelen nooit, van politici verwachten we oplossingen en als een vriendin over iets tobt, geven we graag advies. Twijfel is het tegenovergestelde van een antwoord. Antwoorden zijn zeker, maar wat twijfelachtig is, wekt vragen op.
‘Tussen vraag en antwoord zit tegenwoordig minder tijd’
We hebben de kunst van het vragen verleerd, aldus Watson. En technologie is daarvan een belangrijke oorzaak. ‘Het is nog niet heel lang geleden dat we voor simpele, feitelijke vragen naar de dokter moesten of naar de bibliotheek. Door onze telefoon hebben we nu direct toegang tot een overdaad aan antwoorden. Zowel in ruimte als tijd is de afstand tussen het stellen van een vraag en het vinden van een antwoord vrijwel verdwenen. Technologie ontneemt ons de tijd om te overdenken: is dit de juiste vraag?’ Op een ondoordachte vraag krijg je een slecht antwoord. Vergelijk het met impulsaankopen: de beste vragen, die de aandacht op iets nieuws richten, hebben tijd nodig om te rijpen.
‘De centrale stelling van mijn boek is dat vragen stellen een vorm van macht is,’ vervolgt Watson. ‘Vragen zijn informatiezoekende handelingen, die bewust je aandacht richten op iets en niet op iets anders. Zonder vragen geen verandering.’ En die macht dragen we steeds meer over op machines die nooit twijfelen. ‘Algoritmes suggereren het volgende filmpje en autocomplete maakt onze zinnen af. En AI-chatbots sluiten hun antwoorden vrijwel altijd af met een volgende vraag.’
User prompt: Wat is twijfelen?
Response: Twijfelen is een staat van onzekerheid waarin je niet kunt of durft te kiezen tussen twee of meer opties, gedachten of overtuigingen. Het is een aarzeling om een besluit te nemen of iets als ‘waar’ te accepteren.
User prompt: Weet je dat zeker?
Response: Ja, de definitie en het begrip van twijfelen zijn helder afgebakend in zowel de taalkunde als de psychologie en filosofie.
Het woord komt oorspronkelijk van het Middelnederlandse twijvelen, dat weer is afgeleid van het getal twee. Taalkundig gezien betekent twijfelen dus letterlijk ‘op twee gedachten hinken’ of verdeeld zijn tussen twee kanten. Zoek je een specifiek perspectief op twijfel, zoals de psychologische impact ervan bij het maken van keuzes of de rol van twijfel in de filosofie?
Twijfelen is niet alleen een staat van onzekerheid, maar ook een menselijk vermogen. Het is het vermogen om bekende antwoorden los te laten, zekerheden te doorbreken en andere mogelijkheden te zien. Twijfel speelt een rol in wat Watson ‘de bevragende houding’ noemt. ‘Vragen leren stellen draait om nieuwsgierigheid, openheid van geest en intellectuele bescheidenheid.’
Vertwijfeling
Ook psychoanalyticus en schrijver Arthur Eaton ziet twijfelen als een vermogen, dat bovendien een belangrijke rol speelt in zijn psychoanalytische praktijk. ‘Door begrenzing en ritme aan te brengen creëert de psychoanalyse een veilige ruimte waarbinnen mensen mogen twijfelen. In die psychoanalytische ruimte zijn mensen vrij om de verhalen die ze over zichzelf vertellen of die anderen over hen vertellen in twijfel te trekken.’
Therapeutisch twijfelen gaat over iets in beweging zetten. ‘Bijna alle vormen van psychopathologie kunnen worden beschreven als vormen van vastzitten,’ vervolgt Eaton. ‘Vastzitten in herhalende gedachten, vastzitten in twijfel, vastzitten in gevoelens. Er zijn grofweg gezegd twee uitersten. Mensen met te veel narratieve coherentie, die vastzitten in hun verhalen over zichzelf, en mensen met te weinig narratieve coherentie, die totaal niet weten waar ze staan. Het zijn allebei manieren om verandering tegen te gaan.’
Er zijn verschillende vormen van twijfel, ziet Eaton. Vertrouwen maakt daarbij het verschil. ‘De hoop is dat mensen erop leren vertrouwen dat er iets in hun zelf zit dat op het juiste moment de weg zal weten. Dat maakt de twijfel ook een stuk minder griezelig. Als je vastzit in verhalen, heb je geen vertrouwen dat er andere paden te bewandelen zijn. En kun je geen keuzes maken, dan ontbreekt het vertrouwen dat je weet wat bij je past. Bij allebei ontbreekt het geloof dat verandering goed uit zal pakken.’
‘In therapie zijn mensen vrij om de verhalen die ze over zichzelf vertellen te betwijfelen’
‘De Britse analyticus Wilfred Bion schreef dat iedere sessie zou moeten beginnen zonder verlangen en zonder herinnering,’ vervolgt Eaton. ‘Vanuit een houding van niet-weten. Zodat elk gesprek als het ware een nieuw begin is. Als ik denk te weten wat er aan de hand is met een patiënt, gaat er bij mij een alarmbel af. Want je kunt niet weten wat er in een patiënt omgaat en je mag geen dingen voor iemand invullen. Dan ga ik terug naar die plek van speelse twijfel, waarin ik het een beetje weet, maar niet helemaal.’
Er lijken dus twee modi van twijfel te zijn. De reguliere twijfel, die gebonden is aan de keuzes die de maatschappij ons voorlegt. En een open twijfel, zoals je die in de analytische ruimte vindt. ‘De psychoanalytische ruimte is vanaf het begin, dus vanaf Freuds tijd, een schuilplaats tegen de tirannie van de courante moraal geweest,’ vertelt Eaton. ‘Het is een heel ander gevoel om te kiezen welk telefoonabonnement je gaat nemen dan om een wit vel papier voor je te hebben en wat tekenpotloden. Dat laatste is echte vrijheid. Omdat we overspoeld worden door opties, verleren we het om onze eigen keuzes te maken.’
Twijfel kan namelijk omslaan in vertwijfeling. ‘Er kan paniek ontstaan omdat er te veel mogelijkheden zijn. Alsof de mist optrekt en je plots de weidsheid van de zee ziet.’ En er is ook het andere uiterste, waarbij je plotseling geconfronteerd wordt met het wegvallen van allerlei mogelijkheden, zoals je bij een relatiebreuk vertwijfeld achter kunt blijven. In beide gevallen kun je je niet meer verhouden tot de mogelijkheden.
‘Maar vertwijfeling hoeft niet verkeerd te zijn,’ besluit Eaton. ‘Een radicale, langdurige vertwijfeling kan ook productief zijn – zolang er maar vertrouwen is. Dat je door een periode gaat waarin alles op losse schroeven staat en die griezelig voelt, maar waarvan de brokstukken iets nieuws zullen vormen.’
Tekst loopt door onder afbeelding
Ongemak
Twijfelen geeft een ongemakkelijk gevoel, maar dat wordt minder als we elkaar vragen stellen. Dat komt door de sociale functie die vragen hebben. ‘Alle dieren zijn informatiezoekende wezens en stellen vragen over hun omgeving,’ vertelt Watson. ‘Maar alleen mensen hebben het vermogen om elkaar vragen te stellen. Waarheidsgetrouwe informatie-uitwisseling heeft mensen in staat gesteld om in gemeenschappen te leven. Door elkaar vragen te stellen ontstaat wederzijds vertrouwen. Iets wat afbrokkelt nu we onze vragen voornamelijk aan apparaten stellen.’
‘Er is veel psychologisch onderzoek naar de behoefte aan cognitieve afsluiting. In stressvolle tijden, zoals de coronapandemie of 9/11, verlangen mensen naar helderheid. Ze verdragen het ongemak van twijfel minder. Liever een slecht dan geen antwoord en liever een bekend dan een nieuw antwoord. Dat gaat samen met een voorkeur voor autoritaire leiders en de eigen groep.’
Watsons antwoord hierop lijkt in eerste instantie paradoxaal: meer vragen en meer twijfel. Maar dan wel een specifieke twijfel, die van Socrates. ‘Vragen stellen is empowering,’ meent Watson. ‘In Plato’s dialogen met Socrates zijn de vragen belangrijker dan de antwoorden. Elk antwoord blijkt weerlegbaar en de dialoog eindigt in aporia, niet-weten. Dat brengt ons nieuwsgierigheid en bescheidenheid bij, die helpen om comfortabel te zijn met openheid. Aporia is het perfecte tegengif voor autoritaire leiders. Dat, en activisme: samen de straat op gaan is een manier om nieuwe vragen te stellen en de aandacht te richten op nieuwe dingen.’
