Home Politiek Martha Nussbaum: ‘Het kosmopolitisme is moreel bankroet’
Politiek

Martha Nussbaum: ‘Het kosmopolitisme is moreel bankroet’

Het kosmopolitisme is een mooi ideaal, maar heeft ook schaduwzijden, stelt Martha Nussbaum. Een interview met de Amerikaanse filosoof over de tekortkomingen van het wereldburgerschap. ‘Het kosmopolitisme is een vorm van humanisme waarin menselijke waardigheid centraal staat; de traditie houdt geen rekening met onze plicht om dieren en de natuur te beschermen.’

Door Ivana Ivkovic op 27 juli 2022

Martha Nussbaum: ‘Het kosmopolitisme is moreel bankroet’

Dit artikel krijgt u van ons cadeau

Wilt u onbeperkt toegang tot de artikelen op Filosofie.nl? U bent al abonnee vanaf €4,99 per maand. Sluit hier een abonnement af en u heeft direct toegang.

‘Ik ben een wereldburger,’ antwoordde de Griekse wijsgeer Diogenes de Cynicus op de vraag waar hij vandaan kwam. Met deze anekdote opent de Amerikaanse filosoof Marta Nussbaum haar boek De kosmopolitische traditie. Een nobel maar onvolkomen ideaal. Diogenes, stelt ze, is de vader van het kosmopolitisme omdat hij weigerde zich te definiëren aan de hand van zijn afkomst, klasse of geslacht. Zo legde hij de nadruk op wat alle mensen met elkaar delen in plaats van wat ons van elkaar scheidt. Volgens Nussbaum is het zeker in deze tijden van polarisatie en conflict aantrekkelijk om deze gedachtelijn te volgen. Maar het kosmopolitisme heeft ook een schaduwzijde, stelt ze. Haar boek is daarom een ‘correctie’ op dit eeuwenoude ideaal.

Zou u net als Diogenes zeggen dat u een wereldburger bent?
‘Aangezien ik in mijn boek stevige kritiek lever op het kosmopolitisme, zal het niemand verbazen als ik daar “nee” op antwoord. In ieder geval denk ik niet dat politiek gebaseerd moet zijn op het idee dat verplichtingen naar de mensheid wereldwijd belangrijker zijn dan alle andere banden en verplichtingen. Ten eerste miskennen we hiermee het belang van de natiestaat – de grootste politieke organisatievorm die verantwoording aflegt aan haar burgers en hun stem vertegenwoordigt. Ik pleit dus niet voor een soort wereldburgerschap dat natiestaten overbodig maakt. Ten tweede is het kosmopolitisme een vorm van humanisme waarin menselijke waardigheid centraal staat; de traditie houdt geen rekening met onze plicht om dieren en de natuur te beschermen.’

‘Het kosmopolitisme houdt geen rekening met onze plicht om dieren en de natuur te beschermen’

Een andere tekortkoming die u noemt is dat het kosmopolitisme menselijke waardigheid niet verbindt aan de materiële condities waarin mensen leven. Maar armoede en honger kunnen de menselijke waardigheid volgens u wel degelijk ondermijnen. Wat stelt u voor om deze tekortkoming te verhelpen?
‘Mijn benadering, die ik in eerdere boeken heb ontwikkeld, is gebaseerd op bescherming en ontwikkeling van capabilities – menselijke vermogens of capaciteiten. Ik stel dat er bepaalde kernvermogens zijn die de menselijke waardigheid waarborgen, zoals het vermogen gezond te blijven, je eigen keuzes te maken, sociale en emotionele banden aan te gaan en invloed op je omgeving uit te oefenen. De natiestaten moeten die kernvermogens en hun materiële voorwaarden beschermen, door bijvoorbeeld goede gezondheidszorg te bieden. Daarnaast zouden natiestaten zich moeten inzetten om dierenrechten te beschermen. Als alle natiestaten deze zaken intern realiseren, kan er een kosmopolitische wereldgemeenschap ontstaan die – in navolging van Immanuel Kant – niet uit één wereldstaat bestaat, maar uit een wereldfederatie van staten.’

U legt ook nadruk op de gedeelde kwetsbaarheid en onderlinge afhankelijkheid van alle levende wezens. Spelen daarom niet alleen vermogens, maar ook onvermogens een rol in uw benadering?
‘Vermogens geven ons de ruimte om te kiezen hoe we ons leven willen leiden. Het onvermogen om dat te doen willen we uiteraard voorkomen. Veel onvermogens zijn onderling met elkaar verbonden. Als vrouwen worden onderworpen aan huiselijk geweld, bijvoorbeeld, dan schaadt dit hun gezondheid, hun lichamelijke integriteit, hun vermogen om aan het openbare leven deel te nemen, en dus hun vrijheid om hun eigen leven te leiden. Voor dieren is milieuvervuiling en vernietiging van hun habitat op vele manieren schadelijk.’  

‘De oorlog in Oekraïne laat zien hoe belangrijk de natiestaten zijn’

In uw werk benadrukt u de rol van emoties in politiek; de politiek kan volgens u niet louter redelijk zijn. Kan de kosmopolitische traditie een basis bieden voor politieke emoties?
‘Ik wijs een scherpe tegenstelling tussen emoties en redelijkheid af. Emoties zijn namelijk ook een vorm van denken. Ik denk niet dat de kosmopolitische traditie een basis biedt voor noodzakelijke politieke emoties, maar mijn eigen benadering wel;  emotionele ontwikkeling is één van de vermogens waar ik aandacht aan schenk.’

Wat zou een kosmopolitische reactie zijn op de oorlog in Oekraïne?
‘Deze oorlog laat zien waarom het kosmopolitisme moreel bankroet is – juist de natiestaten doen er in dit conflict toe. Het Oekraïense volk claimt met recht zijn eigen soevereiniteit; de Oekraïners willen de manier van leven die ze gekozen hebben behouden. Europa en de Verenigde Staten hebben hun roep om hulp in de strijd tegen tirannie moedig beantwoord. Hopelijk versterken ze daarbij ook hun eigen naties in hun vermogen om hun eigen regeringsvorm te kiezen. Kosmopolitisme geeft niets om natiestaten, en het maakt evenmin uit of je wordt geregeerd door een democratisch verkozen regering of een tiran. Kosmopolitische denkers hebben geen reden om tegen Poetins tirannie te vechten. Ze zouden het zelfs met Poetin eens kunnen zijn dat een heropleving van het Russische rijk het menselijk welzijn kan vergroten.’

De kosmopolitische traditie. Een nobel maar onvolkomen ideaal
Martha C. Nussbaum
Querido
€ 27,99.

Relevante berichten

Tractor boerenprotest geweld proud to be a farmer
Tractor boerenprotest geweld proud to be a farmer
Politiek

‘De boerenprotesten veranderen in een gevecht tussen goed en kwaad’

De stikstofdiscussie ontaardt in een gewelddadig conflict, ziet filosoof Hans Achterhuis.

Lees meer
Weekendlijstje Europa
Weekendlijstje Europa
Politiek

Weekendlijstje Europa

Vorige week stemden Europese regeringsleiders in met het kandidaat-lidmaatschap van Oekraïne en Moldavië. Onder druk van crises zoals de oorlog in Oekraïne, klimaatverandering of de Covid-pandemie kiest Europa vaak voor verdere Europese uitbreiding, samenwerking en integratie. Wat betekent dit voor de Europese identiteit en de rol van Europa in de wereld? In dit weekendlijstje vindt u vijf filosofische artikelen over Europa.

Lees meer
Waarom we volgens Habermas geen riskant pokerspel met Rusland moeten spelen
Waarom we volgens Habermas geen riskant pokerspel met Rusland moeten spelen
Politiek

Waarom we volgens Habermas geen riskant pokerspel met Rusland moeten spelen

In Duitsland willen voormalig pacifisten dat de regering-Scholz meer wapens levert aan Oekraïne. De Duitse filosoof Jürgen Habermas ergert zich aan hun morele verontwaardiging. Volgens Habermas-kenner René Gabriëls pleit de politiek denker voor redelijkheid in een machtsstrijd die allesbehalve redelijk is.

Lees meer
Als God bestond zou men hem moeten afschaffen
Als God bestond zou men hem moeten afschaffen
Politiek
Voor leden

Als God bestond zou men hem moeten afschaffen

De Russische denker Michail Bakoenin keerde zich rond zijn vijftigste af van het idealistische gedachtegoed van Marx en Hegel en werd zo vader van het anarchisme. ‘De idealisten mogen zich hun God dan mooi voorstellen als door de tederste liefde voor de menselijke vrijheid bewogen, maar een meester blijft niettemin altijd een meester.’ Een nieuwe Nederlandse vertaling van een klassiek geworden pleidooi tegen God en voor de revolutie.

Lees meer