Filosofie is makkelijker als je denkt
In ‘Filosofie is makkelijker als je denkt’ helpen we je in vier stappen op weg in het zelf leren denken. Dit keer: wat is het geweten?
‘Het geweten is een innerlijke rechtbank’
Filosofie is makkelijker als je denkt. Maar geeft denken je ook een beter gevoel voor goed en kwaad? Een kleine inleiding in de filosofie van het geweten.
De Engelse volksheld Robin Hood stal van de rijken en verdeelde zijn buit onder de armen – een bewonderenswaardige daad. Toch zullen de meeste mensen ervoor terugschrikken om hun bakker te beroven in naam van de minderbedeelden. Naast de angst om opgepakt te worden, vertelt een stemmetje in ons hoofd dat stelen verkeerd is: ons geweten. Het geweten behoedt ons voor het kwaad en probeert ons op het rechte pad te houden. Maar hoe weet je wat het rechte pad is? En waarom lijken sommige mensen geen geweten te hebben? Heeft het geweten altijd gelijk? Of kan het ons ook misleiden?
Dat kan alleen gebeuren als we redeneerfouten maken, zegt filosoof en theoloog Thomas van Aquino (ca. 1225-1274). Ons morele kompas is volgens hem ingesteld door God. Als je voor een gewetensvraag komt te staan, moet je de universele wetten van God, zoals ‘Pleeg geen moord’ of ‘Steel niet’, toepassen op de situatie waarin je je bevindt. Toch doen veel mensen verkeerde dingen. Dat komt volgens de filosoof niet doordat Gods wetten niet zouden kloppen, maar doordat mensen de situatie verkeerd inschatten en daardoor de wetten niet goed toepassen.
Verlichtingsdenker Immanuel Kant (1724-1804) ziet dat helemaal anders. Dat we soms verkeerde keuzes maken, laat volgens hem juist zien dat we zelf moeten kiezen hoe we handelen. Voor onze acties hoeven we ons niet te verantwoorden tegenover een externe autoriteit zoals God. Ieder mens is autonoom en in staat om als innerlijke rechter een oordeel te vellen over zijn eigen handelingen. ‘Het geweten is het bewust zijn van een innerlijke rechtbank.’
‘Het meeste kwaad wordt gedaan door mensen die niet kiezen tussen goed of kwaad’
Je moet dan wel bereid zijn om naar je eigen oordelen te luisteren, en daar gaat het volgens de Duits-Amerikaanse filosoof Hannah Arendt (1906-1975) vaak mis. In haar boek Eichmann in Jeruzalem (1963) schrijft ze hoe Adolf Eichmann, een hooggeplaatste nazi die tijdens de Tweede Wereldoorlog verantwoordelijk was voor het transport van Joden naar de concentratiekampen, zijn geweten uitschakelde door enkel de mening van anderen te volgen. ‘Het is een treurige waarheid dat het meeste kwaad wordt gedaan door mensen die niet kiezen tussen goed of kwaad,’ concludeert Arendt. Moreel handelen is volgens haar niet blindelings doen wat de rest doet, maar een innerlijke dialoog voeren en kritisch zijn op je eigen doen en laten.
Toch is het nog niet zo makkelijk om die innerlijke dialoog los te koppelen van alle meningen uit de buitenwereld. De Franse denker Michel de Montaigne (1533-1592) meent dat het geweten slechts de echo is van de woorden die de maatschappij ons influistert. Tijdens onze opvoeding leren we wat goed en slecht is, maar het is vervolgens aan ons om te bevragen of die ideeën wel kloppen, benadrukt Montaigne.
De Duitse filosoof Martin Heidegger (1889-1976) ziet het geweten daarentegen niet als een product van maatschappelijke normen, maar juist als een bevrijding ervan. Het geweten is voor hem geen moreel kompas, maar een getuige van ons ‘zijn’. Het roept ons op om onze eigen keuzes te maken en ons bestaan zelf vorm te geven, in plaats van ons te laten leiden door wat ‘men’ allemaal vindt. Alleen zo kunnen we volgens Heidegger een authentiek mens zijn.
