Nietzsche over het geweten

Ik beschouw het slechte geweten*1 als de zware ziekte die de mens heeft moeten oplopen onder de druk van de radicaalste verandering*2 die hij ooit heeft doorgemaakt, – de verandering die plaatsvond toen hij definitief in de betovering van de samenleving en de vrede gevangen was geraakt. Zoals het de waterdieren moet zijn vergaan, toen zij werden gedwongen óf landdieren te worden, óf te gronde te gaan, zo verging het deze uitstekend aan de wildernis, de oorlog, het rondzwerven, het avontuur aangepaste halve dieren, – opeens hadden al hun instincten hun waarde verloren, waren ze ‘uit hun hengsels gelicht’. Ze moesten in het vervolg op hun voeten lopen en ‘zichzelf dragen’, terwijl ze tot dusverre door het water gedragen werden: er drukte een verschrikkelijke zwaarte op hen. Voor de eenvoudigste verrichtingen voelden zij zich te onhandig, ze moeten het in deze nieuwe onbekende wereld zonder hun oude gidsen doen, de regulerende, onbewust-zeker leidende aandriften, – ze waren tot denken, redeneren, berekenen, het combineren van oorzaken en gevolgen gereduceerd, deze ongelukkigen, tot hun ‘bewustzijn’, tot het armzaligste en feilbaarste orgaan*3 dat ze hadden! Ik geloof dat er nooit zo’n ellendig gevoel, zo’n loodzwaar onbehagen op de wereld heeft gedrukt, – en daarbij waren die oude instincten niet plotseling opgehouden hun eisen te stellen! (…)

De vreselijke bolwerken*4 waarmee de organisatie van de staat zich tegen de oude vrijheidsinstincten beschermde (…) zorgden ervoor dat alle instincten van de wilde, vrije, zwervende mens zich achterwaarts, tegen de mens zelf keerden*5. De vijandschap, de wreedheid, het genot van de vervolging, de overval, de verandering, de verwoesting – dat dit zich allemaal tegen de bezitters van deze instincten keert: dat is de oorsprong van het ‘slechte geweten’.

De genealogie van de moraal
Friedrich Nietzsche
vert. Thomas Graftdijk
De Arbeiderspers
176 blz.
€ 19,99