Hoe Peter Thiel en J.D. Vance het denken van René Girard misbruiken | recensie

‘Fanatici draaien filosofen soms de ergste loer die men hun kan leveren: zij nemen hen letterlijk op hun woord.’ René Girard leek al enigszins te voorzien wat er met zijn werk zou gebeuren toen hij bovenstaande woorden in 1999 opschreef. Invloedrijke figuren rond Donald Trump zeggen zich namelijk te beroepen op het denken van de Franse literatuurwetenschapper (1923-2015), onder wie techmiljardairs Peter Thiel en Alex Karp en vicepresident J.D. Vance – figuren die bekendstaan vanwege hun xenofobe en antidemocratische overtuigingen.

Centraal in Girards denken staat zijn idee van ‘mimetische begeerte’: onze verlangens zijn niet authentiek, maar ontstaan doordat we de verlangens van anderen overnemen. Girard waarschuwde voor het geweld waartoe dit kan leiden: aangezien mensen naar dezelfde dingen verlangen, worden ze elkaars concurrenten. Het conflict escaleert als alle afgunst zich vervolgens op een gemeenschappelijk slachtoffer richt. Die zondebok wordt (ten onrechte) verantwoordelijk gehouden voor het mimetische conflict en moet het veld ruimen. Denk hierbij aan Jezus Christus, Jeanne d’Arc of de onlangs overleden Cambridge-professor Jason Arday.

Maar nemen zelfverklaarde ‘girardianen’ als Thiel en Vance Girard wel zo letterlijk? Dat valt te betwijfelen, betoogt emeritus hoogleraar filosofie Guido Vanheeswijck in Filosofische fluisteraars, theologische techbro’s, politieke rattenvangers. Waar Girard vindt dat we moeten ophouden met het aanwijzen van zondebokken, benoemen Thiel, Trump en Vance juist voortdurend nieuwe zondebokken. Bovendien beweert Thiel dat leidersfiguren zoals Trump en hijzelf het mimetisch geweld kunnen kanaliseren. Maar verkeert Thiel daarmee niet in de illusie boven het mimetische proces te staan? Alleen als we inzien dat we allemaal aan mimesis onderhevig zijn, kunnen we het geweld indammen, dacht Girard.

Op zeer erudiete wijze zet Vanheeswijck uiteen hoe Girards ideeën vandaag de dag worden misbruikt. Maar hij stort daarbij wel een volle boekenkast over je heen. Woke en anti-woke, de Verlichting, de onlangs overleden dichter Lieke Marsman: ze passeren allemaal de revue, zonder dat altijd even duidelijk wordt wat al die onderwerpen nog met Girard te maken hebben. Toch helpt dit boek om de wereldpolitiek een beetje beter te begrijpen.

Filosofische fluisteraars, theologische techbro’s, politieke rattenvangers. Over het strategisch misbruik van René Girards ideeën in de Amerikaanse (en Europese) politiek
Guido Vanheeswijck
Pelckmans
216 blz.
€ 27,-