‘We imiteren de verlangens van anderen, zegt René Girard’

Iedereen wordt geboren met een behoefte aan water, maar niemand met het verlangen om advocaat te worden. Waarom gaan toch zoveel mensen rechten studeren? Omdat onze verlangens mimetisch zijn, zou de Frans-Amerikaanse literatuurwetenschapper, antropoloog en filosoof René Girard (1923-2015) zeggen: we imiteren de begeertes van anderen. ‘Buiten onze biologische behoeften aan eten, drinken en slaap zitten we volgens Girard met een gebrek aan richting,’ zegt de Vlaamse theoloog Erik Buys, die de bloemlezing Maak kennis met René Girard (2026) samenstelde. ‘Daarom gaan we te rade bij anderen om te weten wat we willen. Dat inzicht van Girard gaat tegen onze intuïties in, want het betekent dat onze verlangens niet van onszelf zijn.’

Deze ‘mimetische begeerte’ is een eenvoudige gedachte die je overal kunt terugzien en die veel menselijke fenomenen verklaart, zegt Buys. Denk aan de TikTok-rijen voor horecazaken in Amsterdam, of aan een uitverkoop bij een kledingwinkel. ‘Als je ziet dat iemand het kledingstuk pakt dat jij net teruggehangen hebt, begin je toch te twijfelen of je het niet zelf had moeten kopen.’

Maar als we elkaars verlangens kopiëren, dan moet toch iemand als eerste een bepaald verlangen hebben gehad, bijvoorbeeld naar gouden sieraden of zoete taartjes? Zo eenvoudig is het volgens Girard niet, zegt Buys. ‘Onlangs zette ik het dochtertje van een vriend af bij de kinderopvang. Toen we daar aankwamen, zag ze een jongetje op een pop aflopen, wat haar verlangen naar de pop aanwakkerde. Vervolgens duwde hij de pop aan de kant – het jongetje was eigenlijk op weg naar het fietsje dat erachter lag. Maar toen de dochter van mijn vriend de pop oppakte, draaide hij zich om, liet het fietsje voor wat het is en greep ook naar de pop. Wiens verlangen is hier nou oorspronkelijk? Dat is moeilijk te zeggen.’

Mimetische begeerte gaat uiteindelijk niet om hetgeen waarnaar je verlangt, vervolgt Buys. ‘Zodra je het begeerde object verwerft of merkt dat anderen er niet meer naar verlangen, verlies jij ook je interesse. Het gaat om het verwerven van het prestige dat aan het object verbonden is. Je wilt de ander overtreffen.’

Volgens Girard zijn mensen dan ook minder materialistisch dan we denken, want onze begeerte is niet gericht op de fysieke kwaliteiten van het object. Waar we werkelijk naar verlangen, zegt Buys, is een identiteit. ‘Daarom noemt Girard de mimetische begeerte ook wel “metafysische” begeerte, omdat die voorbijgaat aan het fysieke, het materiële. We willen iemand zijn die genoeg heeft aan zichzelf, niet afhankelijk is van anderen. En dat kan ernstige consequenties hebben. Denk aan iemand met anorexia, die stopt met eten om te voldoen aan een bepaald ideaalbeeld van zichzelf. Of aan zelfmoordterroristen, die bereid zijn te sterven in dienst van hun “onsterfelijke” identiteit.’

De strijd om prestige is volgens Girard van alle tijden, met soms dodelijke gevolgen. De rivaliteit die uit die strijd ontstaat, kan escaleren en op het hoogtepunt ook van richting veranderen. Buys: ‘Eerst verlangen mensen naar hetzelfde object, in een conflict van allen tegen allen. Maar mensen kopiëren ook elkaars rivaliteiten, waardoor de woede van de groep zich op een gegeven moment op dezelfde tegenstander richt. Dan wordt het allen tegen één.’ Meestal is dat slachtoffer een geïsoleerd figuur, dat wel bij de groep hoort, maar tegelijk anders is. ‘Het kan iemand met een lichamelijke beperking zijn, maar ook iemand met een uitzonderlijk talent.’

Als dit slachtoffer gedood wordt, is de spanning ontladen en keert de rust terug. Maar gaandeweg gebeurt er volgens Girard iets interessants: het slachtoffer krijgt goddelijke krachten toegedicht. Want toen hij er nog was, heersten chaos en geweld; nu hij weg is, is er rust en orde. Deze ‘zondebok’ wordt daar verantwoordelijk voor gehouden, zegt Buys. ‘Bij nieuwe geweldsuitbarstingen ervaart de gemeenschap vervolgens de onzichtbare aanwezigheid van die zondebokken: het geloof in goden wordt geboren.’

Hoewel de prehistorische mens blind is voor dit mimetische proces, gaat hij het mechanisme opzettelijk herhalen om rampspoed af te wenden: het offer van het slachtoffer wordt een ritueel. ‘Dit ritueel is een heropvoering van het oer-gebeuren, een vaccin van geoorloofd, begrensd geweld tegen de epidemie van ongeoorloofd, onbegrensd geweld,’ zegt Buys. Religie is volgens Girard dus ontstaan als poging om geweld in te dammen.

Zo bevinden we ons volgens Girard in een cirkel van geweld en vrede, chaos en orde. Hoe kom je daaruit? Girard ziet een antwoord in het christelijke geloof. Buys: ‘Jezus verstoorde de oude religieuze orde door te zeggen: bemin je vijand, wij zijn niet anders dan hij. Daarmee ontmaskert hij het zondebokmechanisme.’ Jezus onttrekt zich volgens Girard niet aan het mimetische proces, integendeel. ‘Hij zegt: imiteer mij in mijn geweldloze verzet. Alleen door ons bewust te worden van de mimese, kunnen we ons aan het bijbehorende geweld onttrekken.’

Want mimese brengt niet alleen geweld, maar stelt ons ook in staat om sneller dingen van elkaar te leren. Onze hele cultuur is gebouwd op het kopiëren van de ander. Maar het gaat mis als we dit ontkennen en onze verlangens als authentiek en oorspronkelijk beschouwen, zegt Buys. ‘We zien onze eigen zondebokken vaak niet. Durf eerlijk te zijn tegen en over jezelf.’

Maak kennis met René Girard
René Girard
red. Erik Buys
Otheo
144 blz.
€ 17,99