Log in

Wachtwoord vergeten?

Word lid Log in Contact

Filosofie.nl

FM nr. 10/2016

Abelardus’ grootste liefdes: de filosofie en Heloïse

Richard David Precht

Abelardus werd vervolgd, tot ketter verklaard en zelfs gecastreerd. En dat allemaal vanwege zijn filosofische strijd voor het vrije denken, en vanwege de liefde.

Met 30.000 inwoners is Parijs omstreeks het jaar 1130 een grote stad. In de kloosters en in de nieuw gestichte kathedraalschool van de Notre-Dame bloeit het intellectuele leven. De spannendste en meest glansrijke leraar van deze tijd is ongetwijfeld Abelardus (1079). 

Wat krijgen zijn studenten te horen? Wat is ongewoon aan het denken van deze vechtlustige dialecticus uit Bretagne? Ten eerste valt zijn voor deze tijd ongewone filosofische scholing op. Vertrouwd met de filosofische zoektocht naar kennis, bestrijdt Abelardus het idee dat de kerk eenvoudigweg in het bezit van de waarheid is. Want wat is waarheid anders dan dat wat een denkend mens stukje bij beetje ontdekt? Wie waarheid en kennis wil verwerven, moet nadenken, discussiëren en redetwisten. Hij moet zijn opvattingen uitwerken met de regels van de logica en met de kunst van de dialectiek verdedigen.

Abelardus’ gedachten zijn gevaarlijk voor de kerk van zijn tijd, omdat volgens hem niets voor eeuwig vaststaat. Alles moet worden beproefd met de logica en heeft een verklaring nodig. Abelardus vraagt naar de reden en de legitimiteit van opvattingen, gewoonten en waarden. Tradities zijn voor hem niet van belang omdat ze oud zijn. Ook autoriteit berust niet op het feit dat iemand macht heeft. Het komt aan op redelijke argumenten en niet op traditie en gezag.

Geen wonder dat de ‘revolutionaire’ ideeën van Abelardus veel tegenstand oproepen. Zijn verhandeling over de goddelijke eenheid en drie-enigheid wordt in 1121 veroordeeld. Abelardus zou de goddelijke drie-eenheid al te vrijmoedig platonisch hebben geduid. Volgens hem is God de Vader hetzelfde als de macht van het goede. De Zoon is de wijsheid die de wereld heeft gevormd en de Heilige Geest is de liefde. Tezamen vormen ze het goddelijke. Hulp zoeken bij Plato om het geloof redelijk te verantwoorden, is in Abelardus’ tijd niet ongebruikelijk. Maar zijn strijdbaarheid en zijn respectloze houding tegenover de kerkelijke autoriteiten leiden tot zijn veroordeling als ketter. Abelardus wordt gedwongen om zijn geschrift eigenhandig te verbranden.

Verder lezen?

In een tijd waarin autoriteit, waarheid en het publieke debat onder druk staan kan filosofie met heldere analyses richting geven. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar € 4,99 per maand. U krijgt daarmee toegang tot alle artikelen uit Filosofie Magazine en Wijsgerig Perspectief plus exclusieve achtergrondartikelen, interviews en portretten. Of bestel de losse editie na.

InloggenLid Worden