Wie voel je eigenlijk als je jezelf voelt?

Ik verbleef in de zomer een paar dagen met mijn schoonfamilie in een huis met zwembad op het Franse platteland. Er waren kinderen, alleen de mijne niet. Dat gaf mij een beetje een andere positie in de gebruikelijke familiedynamiek. Als vader met kroost heb je andere verantwoordelijkheden, andere interesses en word je anders benaderd en bejegend dan uitsluitend als schoonzoon. Zoiets weet je natuurlijk wel, maar af en toe zo’n ervaring versterkt wel het besef dat we nooit niet in een rol een relatie aangaan met de wereld. En ook dat ik nooit iemand anders ben dan de relaties waar ik deel van uitmaak.

Maar als wij niets anders zijn dan een knooppunt van relaties, hoe kan het dan dat we ons de ene keer wel en de andere keer niet onszelf voelen? Wie voel je eigenlijk als je jezelf voelt? Ben ik het wel zelf als ik me mezelf voel?

‘We genieten en amuseren ons zoals men geniet,’ schrijft de Duitse filosoof Martin Heidegger (1889-1976). ‘We lezen, zien en oordelen over literatuur en kunst zoals men ziet en oordeelt; maar we trekken ons ook terug uit de “grote massa” zoals men zich terugtrekt; we vinden “aanstootgevend” wat men aanstootgevend vindt.’

Waar bestaat toch dat authentieke zelf uit, als ik me niet kan onttrekken aan de toevallige relaties waar ik in zit, en als ik nooit uit de taal kan stappen waarmee ik mezelf moet uitdrukken? Helemaal lastig wordt dat volgens Byung-Chul Han (1959) in de digitale ‘communicatieherrie’ die ons nu omgeeft. In Vita contemplativa (2022) citeert hij met instemming Gilles Deleuze (1925-1995): ‘Het probleem is vandaag de dag niet meer dat we onze mening niet vrij kunnen uiten, maar hoe we vrije ruimtes van eenzaamheid en stilte kunnen creëren, waarin we mogelijk tot de ontdekking komen dat we niets te zeggen hebben.’

Voel ik me niet het meest mezelf in dit niemandsland? Als ik eenzaamheid verdraag.