Biedt onze taal wel ruimte voor meer genders dan ‘man’ en ‘vrouw’, vraagt Judith Butler zich af in de filosofische klassieker Gender trouble.
Een feminisme zonder vrouwen – dat is wat de Amerikaanse filosoof Judith Butler (1956) wilde bereiken met Gender trouble (1990), een boek dat uitgroeide tot een klassieker op het gebied van gender studies. Met dat vrouwloze feminisme doelde Butler niet op het buitensluiten van bepaalde mensen, maar op het onderuithalen van het idee dat ‘man’ en ‘vrouw’ werkelijke identiteiten zijn en dat alle vrouwen bepaalde ervaringen met elkaar delen. Deze aannames zijn volgens Butler onwaar en bevestigen de ongelijke genderrelaties die het feminisme juist wil bevechten.
Het klinkt misschien wereldvreemd om te beweren dat mannen en vrouwen niet bestaan. Biologisch gezien kun je de mensheid toch gewoon in twee groepen verdelen, met verschillende hormoonhuishoudingen, chromosomen en geslachtsdelen? Niet voor niets maken veel feministen onderscheid tussen de biologische ‘sekse’ en het sociale construct ‘gender’ waarop feministische kritiek wordt geuit. Maar dat onderscheid is misleidend, vindt Butler. Biologisch gezien is de tweedeling tussen de seksen lang niet evident. Er bestaan intersekse mensen wiens genitaliën niet simpelweg als mannelijk of vrouwelijk kunnen worden aangeduid en sommige mensen met ‘mannelijke’ XY-chromosomen hebben alle vrouwelijke geslachtskenmerken. De strikte tweedeling van seksen laat geen ruimte voor biologische verschillen die ‘ertussenin’ vallen, merkt Butler op in Gender trouble, en is daarmee net zo’n culturele kunstgreep als gender.
Hoe wordt iemand een man of een vrouw?
Bovendien zijn sekse en gender volgens Butler intrinsiek verbonden met heteroseksualiteit. De ‘heteroseksuele matrix’, noemt Butler deze vervlechting. De ‘natuurlijke’ tweedeling van de seksen dient bijvoorbeeld als bewijs dat voortplanting het doel van alle menselijke seksualiteit is. Gendernormen veronderstellen eveneens heteroseksualiteit: mannen en vrouwen krijgen tegengestelde eigenschappen toegeschreven, waarmee ze elkaar dan zouden aanvullen. Vandaar dat homoseksuelen vaak niet als ‘echte’ mannen of vrouwen worden gezien: het ontbreekt hun aan het heteroseksuele verlangen dat essentieel is om man of vrouw te zijn. En omdat de mensheid uitsluitend uit mannen en vrouwen zou bestaan, loopt iedereen wiens sekse, gender of verlangen ‘afwijkt’ het risico dat hun mens-zijn wordt ontkend.
Maar hoe wordt iemand eigenlijk een man of een vrouw? Volgens Butler is dat dus niet afhankelijk van je geslachtsdelen, noch is gender een soort intrinsieke essentie of identiteit. Gender is ‘performatief’: wie als vrouw wordt bestempeld, zal door te bewegen, te praten en zich te kleden naar de culturele normen die voor vrouwen gelden, de vrouwelijkheid verwezenlijken waarvan ze aannam dat ze die al bezat. Deze performativiteit biedt ook mogelijkheden voor verandering van bestaande genderstructuren, meent Butler. Bijvoorbeeld in de vorm van drag of travestie: door ‘tegengestelde’ genderrollen aan te nemen en ze te parodiëren, kan de vanzelfsprekendheid van gender worden bevraagd. Misschien kan er zo zelfs ruimte komen voor meer verschillende genders.
‘Het is ongetwijfeld vreemd, en voor sommigen gekmakend, om een boek dat zich niet makkelijk laat lezen zo “populair” te zien worden,’ zo schrijft Butler in het voorwoord van Gender trouble. ‘Populair’ is nog een understatement: het werk revolutioneerde het denken over gender, beïnvloedde wetgevingen en heeft het publiek debat ingrijpend veranderd. Ook niet-filosofen lezen het boek veelvuldig – en dat terwijl de opmerking dat Gender trouble ‘zich niet makkelijk laat lezen’ wederom een understatement is. Butler veronderstelt voorkennis van feministische, psychoanalytische en poststructuralistische denkers, en diens schrijfstijl is complex.
Taal structureert de sociale werkelijkheid, denkt Butler: ‘Het is een vergissing om te denken dat de beschikbare grammatica het beste middel is om radicale standpunten mee uit te drukken, aangezien die grammatica beperkingen oplegt aan het denken, en zelfs aan wat denkbaar is.’ Ons reguliere taalgebruik is doordrongen van het tweeledige gendersysteem, zoals het ontbreken van een onzijdig persoonlijk voornaamwoord (waarmee Butler zelf ook wil worden aangeduid) al bewijst. Wie een wereld wil zonder mannen en vrouwen, moet daarom niet alleen de grenzen van gender bevragen, maar ook die van de taal en het denken zelf.
Gender trouble. Feminisme en de subversie van identiteit
Judith Butler
vert. Suus van de Kar
Ten Have
304 blz.
€ 29,99
