Lieke Marsman toont de hel waarin we gevangen zitten | recensie

Dichter Lieke Marsman (1990-2026), die in juni 2026 op vijfendertigjarige leeftijd overleed, toonde zich in al haar werk een scherp denker. Zowel haar essays als haar poëzie getuigen van grote maatschappelijke betrokkenheid. Ook haar laatste boek, De dichter en de duivel, dat postuum werd uitgebracht, wordt beheerst door een dwingende urgentie. Los van de bewondering voor het schrijverschap van Marsman, heeft die urgentie wellicht bijgedragen aan het gigantische succes van deze hybride bundel, die wekenlang in de bestseller-toptien heeft gestaan.

In de bundel neemt de dichter ons bij de hand en dalen we samen met haar af in de duisternis, een gate door – ‘dit is geen gat, dit is een gate’ – de diepte in van alle oppervlakkigheid die onze levens beheerst. Aan het slot van de proloog van haar reis, die ze onderneemt door een zeer herkenbare door sociale media gedomineerde wereld, concludeert ze: Het was mijn laatste kans, een outlet-opportunity./ Zo daalde ik dus af in deze onbekende kloof/ en daar trof ik mijn eerste metgezel: Dick Schoof.

Hardop heb ik hierom gelachen. Hoe zwartgeblakerd haar visie op ons leven ook is, de humor sleept ons erdoorheen. Marsman zoekt de grenzen van het poëziegenre op. Dit zijn niet zomaar gedichten. Het wordt een verhaal, een apocalyptisch griezelsprookje, een essay, een oproep, een pamflet. Tegelijkertijd zijn haar regels in al hun taalgevoelige woordspelingen (vol verwijzingen naar internetjargon), ritme, rijm en vormspel, wel degelijk poëzie. Maar dwars door deze vrijheid van vormelijke associaties heen, blijft de boodschap confronterend scherp en activistisch.

Dick Schoof leidt haar naar de eerste ring van de onderwereld, ofwel: de eerste binnenring/ van wat wij noemen: Onder-Nederland./ De plek waar onze alter ego’s moeten boeten/ voor alles wat het daglicht niet verdragen kan,/ maar wat toch bovengronds passeert. Naast verwijzingen naar Dantes ringen van de hel, zitten er ook filosofische verwijzingen in. Zo zag de dichter om zich heen, als in Plato’s grot, een tafereel van projecties: van mensen/ die elkaar valse complimenten maakten/ of feliciteerden met succes dat niet gegund was.

Volgens Plato leven we in een schaduwwereld, waarin de waarheid schuilgaat achter afgezwakte kopieën. Plato, die vierentwintig eeuwen geleden meende dat je voorbij de representaties moest zoeken naar de ware essentie van de dingen, zou in onze huidige samenleving enkel een nog diepere grot herkennen, een versterkte verblinding en misleiding door representaties van representaties, waarin de waarheid steeds verder zoekraakt.

Dit is precies wat Marsman toont en daarmee toont ze ook hoe groot de gevolgen hiervan zijn en hoe verduiveld de oorzaak ervan is. Al die representaties zijn immers niet zomaar ontstaan, ze zijn het gevolg van Big Tech en kapitalisme. Marsman voert ons mee in de krankzinnige verleidingstechnieken van social media en houdt ons daarmee een spiegel voor: ‘Goeiemorgen lieve volgers, vandaag neem ik jullie mee naar de tweede ring van Onder-Nederland, een zeer exclusieve creatieve hub waar ik sinds kort bij mag horen. Ik heb al laten zien toch in > deze reel < hoe ik me de laatste tijd verdiept heb in finance, nou dat werpt meteen zijn vruchten af want ik heb dus een prachtig SoulSearcher+-pakket kunnen afsluiten.’

Onder het mom van jezelf ontdekken, de soul search, voel je de dwingende commercie en de politieke belangen. Ik moest tijdens het lezen denken aan de start van de oorlog van de Verenigde Staten en Israël tegen Iran, waarna de aandacht vooral uitging naar de gestegen olieprijs. Toen de VS een Iraanse meisjesschool had gebombardeerd waarbij honderdvijfenzestig mensen, vooral kinderen, werden gedood, kreeg dit aanzienlijk minder aandacht. Nee, bij mensen aan de pomp werd elke dag de temperatuur opgenomen van hun stemming. Hoe werkte dit door in hun portemonnee en hun vertrouwen in de politiek?

Naast Schoof komt een hele reeks bekenden voorbij, onder anderen Gerrit Zalm, Rob Jetten en Angela de Jong. Allemaal praten ze mee in een vertoog dat aangestuurd wordt door commercie. Politiek en economisch gewin zijn niet meer te onderscheiden. Als de dichter Gerrit Zalm hierop wijst, antwoordt hij: ‘Ik word een beetje moe van jouw morele superioriteitsuitingen.’ Redelijke menselijkheid wordt weggezet als elitaire arrogantie. Marsman toont de hel waarin we gevangen zitten, de apocalyps die allang is begonnen.

De dichter en de duivel
Lieke Marsman
Pluim
120 blz.
€ 24,99