Log in

Wachtwoord vergeten?

Word lid Log in Contact

Filosofie.nl

FM nr. 4/2018

Waarom niet-Europees willen denken typisch Europees is

Paul van Tongeren
filosoof, hoogleraar

Om onze Europese moraliteit eens van een afstand te bezien, om haar af te zetten tegen andere, vroegere of toekomstige moraliteiten, daarvoor moet je doen wat een reiziger doet die wil weten hoe hoog de torens van een stad zijn: daarvoor gaat hij weg uit die stad. Indien ‘gedachten over morele vooroordelen’ geen vooroordelen over vooroordelen willen zijn, gaan ze uit van een plaats buiten de moraal, een plaats voorbij goed en kwaad’, waarnaar je moet klimmen, klauteren of vliegen – en in het huidige geval op z’n minst een plaats voorbij óns goed en kwaad, een vrij-zijn van elk ‘Europa’, dat laatste opgevat als een optelsom van commanderende waardeoordelen die in ons vlees en bloed zijn gaan zitten.
Friedrich Nietzsche, De vrolijke wetenschap, aforisme nr. 380

Filosoof en Nietzsche-kenner Paul van Tongeren werd uitgenodigd om een periode aan een Zuid-Afrikaanse universiteit te werken. Het leek hem een mooie kans om eens aan zijn Europese wortels te ontsnappen. Het werd een leerzame mislukking.

Toen ik het aanbod kreeg om drie maanden als fellow (onderzoeker) te komen werken op het Stellenbosch Institute for Advanced Study (STIAS) in Zuid-Afrika, herinnerde ik me dit aforisme van Nietzsche. Zou het niet fantastisch zijn om eens vrij te kunnen zijn van mijn eigen Europese vooroordelen? Ik had een paar jaar geleden een boek gepubliceerd over Nietzsches gedachten over het Europese nihilisme. Het leek me de moeite waard te proberen het Europese karakter van het nihilisme en het nihilistisch karakter van Europa nader te bestuderen door Europa te verlaten en over mijn vragen in gesprek te gaan met filosofen en wetenschappers uit een ander deel van de wereld, een andere cultuur. Het werd een leerzame mislukking.

Natuurlijk – ik realiseer me dat Zuid-Afrika weliswaar ver weg is, maar bepaald niet het meest on-Europese deel van de wereld is. Er wonen nog steeds enkele miljoenen mensen die afstammen van de Nederlandse, Engelse en Duitse kolonisten die slechts een paar honderd jaar geleden uit Europa vertrokken, en van al diegenen die hen volgden. En zeker in Stellenbosch, tussen de eikenbomen, de Kaap-Hollandse geveltjes van de huizen en de victoriaanse gebouwen van de universiteit, is er veel van die Europese voorgeschiedenis terug te vinden. Maar op het onderzoeksinstituut zaten mensen van over de hele wereld, en ik probeerde vooral te spreken met zwarte collega’s uit verschillende Afrikaanse landen. Dat mijn project niettemin – althans in zekere zin, en op een niet onproductieve manier – ‘mislukte’, heeft minder met Zuid-Afrika te maken dan met de aard van mijn vraagstelling.

Tekst loopt door onder afbeelding

De interculturele dialoog is niet makkelijk. Maar toch gaan wij het proberen. Tijdens Thinking Planet op 21 april 2018 (TivoliVredenburg, Utrecht). Meer informatie >>
Illustratie: Koch en Bos

De belangrijkste reden daarvoor? Het blijkt veel moeilijker om Europa te verlaten dan we wellicht denken. Een eerste simpel voorbeeldje: toen ik aan het begin van mijn verblijf mijn project presenteerde aan mijn mede-fellows, was een van de vragen die ik kreeg: ‘Waarom Afrika?’ Mijn antwoord was simpel: het had ook ergens anders kunnen zijn, maar ik kreeg deze kans. ‘Ja maar’, vroeg een literatuurwetenschapster uit Kaapstad, ‘waarom spreek je van “Afrika”’? Nou ja, om nog zo weinig mogelijk in te vullen: ik duid alleen maar een ander continent aan dan Europa. En toen voelde ik het met enige schaamte. Ik had in het vliegtuig al het boek van Joep Leerssen gelezen, Spiegelpaleis Europa, waaruit ik onder meer leerde hoe Europa zichzelf heeft bepaald tot het continent dat het nu is en zich heeft onderscheiden van andere continenten. Ook het begrip ‘continent’ is een Europese constructie.

Verder lezen?

In een tijd waarin autoriteit, waarheid en het publieke debat onder druk staan kan filosofie met heldere analyses richting geven. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste verhalen over filosofie. Steun ons door lid te worden voor maar € 4,99 per maand. U krijgt daarmee toegang tot alle artikelen uit Filosofie Magazine en Wijsgerig Perspectief plus exclusieve achtergrondartikelen, interviews en portretten. Of bestel de losse editie na.

InloggenLid Worden