Susan Neiman "George W. Bush heeft de wereld aan de rand van de afgrond gebracht. De gevaren van het Bush-regime, dat trekken had van een fascistische organisatie, zijn nooit geheel tot Europa doorgedrongen."

"Het is overduidelijk dat de Bush-regering 9/11 op dezelfde manier gebruikte als de nazi’s de Rijksdagbrand hebben gebruikt. Bush heeft 16 keer gezegd dat 9/11 voor hem een lot uit de loterij was."

In liberale samenlevingen bestaan er verschillende manieren om het leven invulling te geven. Legitimeert die verscheidenheid een relativistische houding – elke keuze is even goed als de andere? Susan Neiman meent van niet: er zijn concrete voorbeelden van morele vooruitgang. Driehonderd jaar geleden was slavernij nog gemeengoed, hadden vrouwen veel minder rechten dan mannen en werden er kaartjes verkocht om martelvoorstellingen bij te wonen. Dat is tegenwoordig ondenkbaar – een onmiskenbaar teken van vooruitgang. Morele vooruitgang is echter geen onvermijdelijke ontwikkeling: het is een mogelijkheid, waarvan het slagen afhangt van ons eigen handelen.
 
Neiman is een Joods-Amerikaanse filosoof, met Berlijn als standplaats. Zij groeide op in het Amerikaanse zuiden, waar haar moeder actief was in de Civil Rights movement. Al van jongs af aan voelde Neiman zich sterk betrokken bij progressieve idealen. Maar tot haar spijt hebben progressieve intellectuelen de moraal ‘rechts’ laten liggen. Waar links de moraal heeft afgedaan als bevoogdend moralisme, is het thema van moraliteit – met name in de VS – door conservatieve politici gekaapt. Onnodig, vindt Neiman: zij hoopt de moraal ‘terug te winnen’ op de conservatieven en haar een plaats geven in de progressieve politiek.
 
Ten tijde van diens eerste verkiezing, stond Neiman te boek als ‘hoffilosoof’ van Barack Obama. De leuzen van de Obama-campagne – ‘hope’ en ‘yes we can!’ – resoneren in haar boek Morele helderheid (2008). Hoop staat volgens Neiman niet gelijk aan blind optimisme, maar is gebaseerd op kennis over hoe de wereld is, verbonden met idealen over hoe zij zou moeten zijn. De ‘volwassen idealist’ koestert zijn idealen, maar beseft ook dat die idealen misschien niet allemaal verwezenlijkt zullen worden. Daartegenover staat de realpolitiker, die een pessimistische houding aanneemt. Pessimisme lijkt misschien moedig – je bent stoer genoeg om de waarheid aan te kunnen – maar volgens Neiman is het een laffe houding. Als je ervan uitgaat dat alles alleen maar slechter wordt, dan hoef je slechts achterover te leunen en je hoofd te schudden. Maar heb je ook maar een greintje hoop op verbetering, dan ben je verantwoordelijk om je daarvoor in te zetten. Hoop op vooruitgang is de motor van verandering.

In haar jongste boek Waarom zou je volwassen worden? betoogt Neiman dat volwassenheid betekent dat je evenveel gewicht toekent aan de werkelijkheid als aan het ideaal. Het merendeel van de mensen wil daar volgens Neiman niet aan. Het is veel makkelijker om ideeën over hoe de wereld zou moeten zijn af te doen als naïef wensdenken. ‘Maar’, zegt Neiman, ‘cynisme is een vorm van luiheid. Wie stelt dat een rechtvaardige wereld een idiote kinderlijke droom is, hoeft ook niet de handen uit de mouwen te steken.” 

Op 24 november ontvangt Susan Neiman de Spinozalens voor haar gehele oeuvre. De Spinozalens voor ethiek en samenleving is een prestigieuze prijs die wordt toegekend aan een internationaal vermaard denker die zich gebogen heeft over de ethische grondslagen van de maatschappij.

VIDEO'S

Neiman over morele helderheid:


Neiman over haar joods-zijn:


Neiman over Obama:

Opmerkelijk

Neiman was zeer actief als vrijwilliger tijdens de eerste Obama-campagne: naar eigen zeggen schroefde ze de limiet van haar creditcard op om meer aan de campagne te kunnen doneren. Haar giften zijn terug te vinden in het campagne-archief.